Wat is de eetbare stad?

De term „eetbare stad“ verwijst naar een concept waarbij fruit, groenten en nuttige planten worden gekweekt in de openbare ruimte. Dit toegankelijke voedsel is vrij beschikbaar voor iedereen. Ze worden onder andere gebruikt voor voeding en educatie in steden.

Stedelijke voedselproductie is geen nieuwe uitvinding, maar tegenwoordig is het niet langer het resultaat van een noodsituatie. De eetbare stad gaat eerder over het idee om nieuwe gemeenschappelijke goederen te creëren en voedsel vrij beschikbaar te maken voor iedereen. Dit verbetert de kwaliteit van leven voor iedereen en stelt stadsbewoners in staat om meer te leren over voedselproductie. Voedsel als toegankelijk onderwerp moet ook alle bevolkingsgroepen uitnodigen en aanzetten tot conversatie.

Eetbare steden maken vaak deel uit van landschapsarchitectuurprojecten. Ze maken deel uit van de esthetische functie van stedelijk groen, maar hebben ook milieueducatieve, sociale en ecologische aspecten. Op deze manier ondersteunen ze de duurzaamheidsdoelstellingen van steden, of het nu gaat om openbare tuinen, fruit- en notenbomen, groenteprojecten of bessenstruiken in het park. Het concept kan zowel door de bevolking als door het stadsbestuur worden geïmplementeerd.

Het brengt belangrijke economische voordelen met zich mee: Armoedebestrijding, grotere voedselzekerheid, bevordering van de circulaire economie en transparantie in de waardeketen betekenen dat voedsel nu een geheel nieuwe status heeft in veel steden. Hoogwaardige producten kunnen de multifunctionaliteit van openbaar groen vergroten.

En de participatieve aspecten van de eetbare stad, die meestal door burgers wordt verbouwd, creëren sociale voordelen: De „prosumenten“, die zowel consumeren als produceren, ontwikkelen een bewustzijn van duurzame voeding en hebben toegang tot gezonde opties. Gemeenschapsevenementen zoals tuinieren of oogstfeesten zijn een goede manier om de sociale impact van de eetbare stad te ontwikkelen.

De eetbare stad heeft ook ecologische voordelen: het vergroot het aandeel groene ruimten in steden, bevordert biodiversiteit en soortenrijkdom, leert jongeren over het belang van voedsel en kan voedselverspilling tegengaan. Het bevordert ook regionale, gesloten voedingsstoffencycli met minimale aanvoerroutes.

Als een stad zichzelf omschrijft als „eetbaar“ – een zelfgekozen titel – dan heeft het waarschijnlijk een vrij groot aandeel aan openbare tuinen, fruit- en groenteplanten en aanbiedingen zoals de Mundraub app. Deze laatste laat zien waar toegankelijke bessen, groenten, noten en ander voedsel kunnen worden geplukt.

Steden als Kassel, Halle, Trier, Keulen, Andernach, Kiel en Jena dragen deze titel met trots. Hier staan zowel stadsbesturen als overheden, burgers en vaak ook particuliere verenigingen achter het project. Andernach gebruikt het predikaat eetbare stad sinds 2010 en was daarmee de eerste stad in Duitsland die dit deed. Er was al een „eetbare stad“ in het Verenigd Koninkrijk in 2008 met Todmorden. Er werden groentetuinen aangelegd op openbare gebouwen, die vanaf het begin toegankelijk waren voor alle burgers: Ze mochten oogsten wat er in de openbare ruimte groeide.

Er was grote belangstelling in de media. Elk jaar vinden er ongeveer 150 excursies plaats in Andernach, die andere steden inspireren om ook een eetbare stad te worden. In 2016 waren er al 63 gemeenten in Duitsland met overeenkomstige concepten. Vandaag zijn dat er al meer dan 100.

Op het eerste gezicht heeft het concept van de eetbare stad geen nadelen: Het is eenvoudig en goedkoop te implementeren en voldoet aan tal van duurzaamheidscriteria. Het is echter belangrijk dat het geen symbool blijft: De eetbare stad moet leiden tot een gedragsverandering in de productie en verwerking van voedsel. Idealiter veranderen ook handel en consumptie.

Succesvolle eetbare steden zijn divers: van groenten, fruit, kruiden en eetbare bloemen in parken en voetgangerszones tot balkons, muren en dakoppervlakken tot openbaar groen, speeltuinen en buurt- en schooltuinen, er zijn veel mogelijkheden om bewoners te voorzien van vers, regionaal voedsel.

Om dit goed te laten werken, moeten stadsbewoners hun verantwoordelijkheid nemen. Zij zorgen voor de beplanting en het onderhoud van de gebieden. Idealiter ondersteunen en coördineren de groenbeheerders dit. Politieke en financiële steun, bijvoorbeeld door het stimuleren van het verbouwen van voedsel op privégrond of het omzetten van vervallen industrieterreinen in gemeenschapstuinen, is nuttig.

Educatieve programma’s en initiatieven om de gemeenschap te versterken, zoals het Nordpark Essbare Stadt in Chemnitz, helpen om het concept in de cultuur te verankeren. In Berlijn laat het initiatief „Prinzessinnengärten“ zien hoe een braakliggend terrein kan worden omgetoverd tot een bloeiende oase in het centrum van de stad die hele gezinnen van voedsel voorziet. In de Canadese stad Toronto zijn hele voedselcoöperaties (coöperaties), boerenmarkten, educatieve programma’s en gemeenschapsondersteunde landbouwinitiatieven voortgekomen uit kleine en gemeenschapstuinen.

Het concept van de eetbare stad blijft zich verspreiden. Vooral het idee om nieuwe gemeenschappelijke goederen te creëren is aantrekkelijk voor veel steden. Het duurzaamheidspotentieel van het concept is groot. Om de sociale, ecologische en economische duurzaamheidsdoelen te bereiken, is het belangrijk dat de aanpak leidt tot substantiële verbeteringen in de lokale productie en consumptie van voedsel.

Zolang mensen in steden toegang hebben tot vers voedsel dat lokaal geteeld is – in gemeenschapstuinen, op openbare grond of op privéterrein – kan een stad het label „eetbaar“ krijgen. Het concept biedt veel voordelen voor het milieu, de samenleving en de gezondheid van stadsbewoners. Door passende stimulansen te bieden en initiatieven te ondersteunen, kunnen steden met een eetbaar concept een duurzamere toekomst helpen vormgeven.

Lees meer: In haar boek „Rein ins Grüne, raus in die Stadt“ behandelt schrijfster en politica Renate Künast het onderwerp stadstuinen.