Villa Poelzig: Initiatief tegen sloop

Na het privégebouw van Hans Scharoun, Haus Baensch, loopt de volgende Berlijnse architectenwoning gevaar: Villa Poelzig, het markante huis van de Berlijnse architect Hans Poelzig in Berlijn-Westend, ontworpen door zijn vrouw Marlene Moeschke-Poelzig, wordt gesloopt als onderdeel van talrijke uitbreidingen en verbouwingen. De landschapsarchitecten Herta Hammerbacher, Karl Foerster en Hermann Mattern waren verantwoordelijk voor het tuinontwerp. Een initiatief voert campagne tegen de sloop – maar niet om redenen van monumentenzorg. In plaats daarvan wil het een emancipatoir monument behouden.

„Prof. Hans Poelzig (1867 – 1936). De grote architect en leraar woonde van 1930 – 1936 in dit huis“.

Een gedenkplaat, gesponsord door het sponsorprogramma van de Spielbank Berlin, herdenkt de architect Hans Poelzig aan de Tannenbergallee 28 in Berlijn. Zijn vrouw, Marlene Moeschke-Poelzig, die zelf ook architect was en de villa aan de Tannenbergallee op eigen verantwoordelijkheid ontwierp, wordt niet genoemd op de gedenkplaat. Hans Poelzig was slechts de opdrachtgever voor de Villa Poelzig, die in 1930 klaar was voor bewoning. De bijbehorende publieke erkenning voor het project werd echter meestal aan hem gegeven, niet aan zijn vrouw. Een voorbeeld: toen Bauwelt in 1984 verslag deed van het project, publiceerde het een foto van de topping-out ceremonie – of eigenlijk een deel ervan. Hoewel Marlene Moeschke-Poelzig op de foto stond, drukte Bauwelt alleen haar linkerarm af.

Villa Poelzig was het enige gebouw dat Marlene Moeschke-Poelzig alleen ontwierp en realiseerde. Om deze reden categoriseren architectuurhistorici Wolfgang Pehnt en Matthias Schirren het gebouw als onderdeel van de geschiedenis van de emancipatie van vrouwelijke architecten. Toch staat het niet op de monumentenlijst. Dit komt deels doordat het al meerdere keren verbouwd is. Het oorspronkelijke platte dak maakte bijvoorbeeld in 1954 plaats voor een schilddak.

Dit blijkt nu een probleem te zijn: de vervallen villa wordt gesloopt. In plaats daarvan is een nieuw gebouw met meerdere appartementen gepland. Veel mensen zijn het hiermee eens als onderdeel van het verdichten van de bebouwing. Critici vragen zich nu echter af of het gerechtvaardigd is om een monument uit de geschiedenis van de architectonische emancipatie met de grond gelijk te maken.

Kolja Missal is een van deze critici. De kunsthistoricus startte vorig jaar een petitie om de sloop van de villa tegen te houden. In de tekst van de petitie benadrukt hij de indeling van de begane grond: „Mevrouw Moeschke-Poelzig plande een afgesloten ruimte voor de drie kinderen met een speelkamer en peuterbad in de buitenruimte ervoor, op gelijke voet met de werkruimte. Een unieke oplossing in Berlijn.“

Moeschke-Poelzig plande het huis voor zichzelf en haar gezin als woonhuis en atelier. Zo kon ze haar werk als architect en beeldhouwer combineren met het moederschap. Het op maat gemaakte ruimteconcept stelde haar in staat om de verschillende gebieden van haar leven parallel te beheren.

De plattegrond van het pand is vandaag de dag nog steeds grotendeels intact, net als de inrichting. Bijvoorbeeld enkele ramen, travertijnen vloeren en enkele meubels. Het oorspronkelijke weefsel van het gebouw loopt momenteel groot gevaar, omdat het dak momenteel blootligt.

De tuin is ook gedeeltelijk bewaard gebleven. Hij werd in 1931 ontworpen door tuinarchitect Herta Hammerbacher, samen met Hermann Mattern en Karl Foerster. Hij was speciaal afgestemd op de behoeften van de kinderen van Poelzig. Naast het pierenbad bood het een zandspeelplaats en een groot tuingedeelte. Dit gaf de kinderen veel ruimte om te spelen en dicht bij de natuur te zijn.

De rest van het tuinontwerp van Herta Hammerbacher, Hermann Mattern en Karl Foerster wordt gekenmerkt door een slimme compositie van terrassen, paden en natuurstenen muren. Er waren ook verschillende gebieden die de planners met elkaar in harmonie brachten, maar toch individueel ontwierpen. Ze gebruikten grassen, struiken, coniferen, berken en beuken.

Herta Hammerbacher, Hermann Mattern en Karl Förster behoorden allemaal tot de Bornim-kring rond Karl Foerster. Architecten en musici ontmoetten elkaar daar ook, waaronder Hans Scharoun en Hans Poelzig. Het was ook Hans Scharoun die Herta Hammerbacher voorstelde als docent landschaps- en tuinontwerp aan de Technische Universiteit van Berlijn in 1946. Vier jaar later werd Herta Hammerbacher benoemd tot de eerste vrouwelijke professor aan de faculteit architectuur van de Technische Universiteit van Berlijn. Ze wordt vandaag de dag nog steeds erkend als een virtuoos van het Nieuwe Landschap.

Beurs voor „meesters in de architectuur

Het werk van Marlene Moeschke-Poelzig is vandaag de dag daarentegen relatief onbekend. Het initiatief „Haus Marlene Poelzig“, dat voortkwam uit de petitie tegen de sloop van Villa Poelzig, wil hier verandering in brengen. Het initiatief is opgericht in 2020 en zoekt de dialoog met de eigenaar. Het hoopt dat dit zal leiden tot een moratorium op de sloop. Vervolgens wil het een concept en een financieringsmodel ontwikkelen om het gebouw als monument te behouden. Het initiatief is ook van plan om de geest van Marlene Moeschke-Poelzig op de lange termijn voort te zetten – met een studiebeurs.

Het geplande beursprogramma is gericht op „vrouwelijke meesters in de architectuur“. Vrouwelijke architecten en bouwers moeten in de Villa Poelzig gaan wonen en werken. Zo wordt het huis een plaats voor discussie en de ontwikkeling van nieuwe benaderingen. Architecten, ontwerpers, landschapsarchitecten, architectuurhistorici, bouwhistorici, civiel ingenieurs, cultuurwerkers en ambachtsvrouwen kunnen zich aanmelden als „meester“.

Het initiatief omschrijft zijn plannen voor de beurs als volgt: „De 3-4 langdurige residenties zullen regelmatig worden geadverteerd en gezamenlijk worden samengesteld om creatieve samenwerking mogelijk te maken. […] Als een plek voor creatief werk en intellectuele uitwisseling moet de residentie de beurshouders in staat stellen om individuele en interdisciplinaire projecten in architectuur en kunst uit te voeren. Het stimulerende effect van de dagelijkse co-existentie van de beurshouders uit verschillende disciplines en culturen moet hierbij centraal staan; de plek moet regelmatig open zijn voor het geïnteresseerde publiek.“

Op 18 juni riep het initiatief Haus Marlene Poelzig op tot een demonstratie in het kader van het Women in Architecture Festival (WIA) 2021. Ongeveer 80 deelnemers verzamelden zich die dag voor Villa Poelzig. Ze herdachten Marlene Moeschke-Poelzig met posters, toespraken en andere bijdragen. Het hoogtepunt van het evenement was de onthulling van een speciaal gemaakt werk door kunstenaar Hannah Cooke. Het is een plaquette. De tekst luidt:

„Marlene Moeschke-Poelzig (1894-1985). De grote kunstenares en architecte bouwde dit huis en woonde er van 1930-1937 met Hans Poelzig en hun kinderen.

UPDATE: Villa Poelzig wordt gesloopt

Villa Poelzig houdt sinds eind 2021 definitief op te bestaan. Ondanks alle protesten, petities, lampionoptochten en burgerinitiatieven wordt het gebouw gesloopt om plaats te maken voor een luxe woning. Dit betekende de verdwijning van een van de toch al zeldzame voorbeelden van architectuurgeschiedenis geschreven door vrouwen in de Bondsrepubliek Duitsland.

Meer uit Berlijn: Na zware kritiek gaf de nieuwe directeur van het Senaatsgebouw in Berlijn en architect Petra Kahlfeldt een interview aan G+L hoofdredacteur Theresa Ramisch. Daarin zegt ze: „Meningsuitingen en discussies maken deel uit van een democratie, maar ze mogen niet leiden tot persoonlijke aanvallen en laster.“ Lees hier meer in het interview met Petra Kahlfeldt van G+L.