Vijf vrienden

Van 10 april tot 17 augustus 2025 wijdt het Museum Brandhorst in München de tentoonstelling „Five Friends“ aan een van de meest invloedrijke artistieke constellaties van het naoorlogse modernisme. De tentoonstelling kwam tot stand in samenwerking met het Museum Ludwig in Keulen, waar ze te zien zal zijn van 3 oktober 2025 tot 11 januari 2026. Centraal staan de nauwe persoonlijke en creatieve relaties tussen John Cage, Merce Cunningham, Jasper Johns, Robert Rauschenberg en Cy Twombly. De vijf vrienden revolutioneerden de grenzen tussen muziek, dans, schilderkunst en beeldhouwkunst.

Ze ontmoetten elkaar en werden in sommige gevallen verliefd aan het eind van de jaren 1940 en het begin van de jaren 1950: de componist John Cage, de danser en choreograaf Merce Cunningham en de schilders en beeldhouwers Jasper Johns, Robert Rauschenberg en Cy Twombly. Ze inspireerden elkaar en beïnvloedden elkaars kunst. De tentoonstelling „Five Friends“ in het Museum Brandhorst in München, die werd georganiseerd in samenwerking met het Ludwig Museum in Keulen, belicht voor het eerst ook de homoseksualiteit van de kunstenaars, die ze in het Amerika van het McCarthy-tijdperk niet openlijk konden beleven. De Koude Oorlog, die in de jaren 1940 tot een hoogtepunt kwam, werd steeds meer op ideologisch niveau uitgevochten. De Amerikaanse senator Joseph McCarthy organiseerde een ware jacht op vermeende communisten en homoseksuelen.
De samenwerking tussen de twee musea heeft een uitgebreide tentoonstelling mogelijk gemaakt: Het Museum Brandhorst bezit de grootste Europese collectie werken van Cy Twombly, terwijl het Museum Ludwig de meeste belangrijke werken van kunstenaars Jasper Johns en Robert Rauschenberg in Europa bezit. De ongeveer 180 tentoongestelde werken omvatten schilderijen, tekeningen, collages, sculpturen, partituren, video’s en fotografisch en documentair bewijs van gezamenlijke projecten. De tentoonstelling werd samengesteld door Achim Hochdörfer, directeur van Museum Brandhorst en Yilmaz Dziewior, directeur van Museum Ludwig met Arthur Fink en Anna Huber.

John Cage, avant-gardistisch componist en pionier van de aleatorische muziek, beïnvloedde een hele generatie kunstenaars met zijn ideeën over stilte, toeval en interdisciplinariteit. Zijn samenwerking met choreograaf Merce Cunningham zette de standaard voor een nieuwe opvatting van tijd en ruimte in de kunst. Samen ontwikkelden ze een nieuwe relatie tussen geluid en beweging die vandaag de dag nog steeds als een mijlpaal in de performancekunst wordt beschouwd.
Cy Twombly’s kunst combineert gebarende schilderkunst met fragmenten van geschriften en klassieke toespelingen om een poëtische uitdrukking van innerlijke toestanden en cultureel geheugen te creëren. Robert Rauschenberg doorbrak de grens tussen schilderkunst en beeldhouwkunst met zijn „Combines“ en integreerde alledaagse voorwerpen in het artistieke discours. Jasper Johns revolutioneerde de beeldtaal van het naoorlogse modernisme door symbolen zoals vlaggen, getallen en schietschijven als autonome picturale motieven te gebruiken en zo de perceptie van realiteit en tekens in vraag te stellen.
De tentoonstelling belicht de theoretische invloed van John Cage op Rauschenberg en Twombly, de podiumontwerpen van Johns en Rauschenberg voor de Merce Cunningham Dance Company en de interpicturale dialogen tussen Twombly, Rauschenberg en Johns. Centraal staat de performatieve en collaboratieve dimensie van hun werk, dat een gedeelde culturele visie uitdrukt: een maatschappijbeeld gebaseerd op non-hiërarchie, multipolariteit en de afwijzing van imperialistische structuren.

De vijf kunstenaars waren niet alleen verenigd door hun artistieke overtuigingen – ze waren ook verbonden door buitengewone vriendschappen. Deze relaties werden gekenmerkt door samenwerking, gepassioneerde discussies, diepgevoelde liefde en pijnlijke scheidingen. Robert Rauschenberg vatte deze bijzondere relaties als volgt samen: „We werkten allemaal met volledige toewijding, deelden elk intens gevoel en ik geloof dat we alleen al uit liefde wonderen verrichtten.“ Ze werden gedreven door gemeenschappelijke interesses: Alle vijf kunstenaars probeerden nieuwe uitdrukkingsvormen uit en verkenden vergelijkbare thema’s – stilte en toeval, technologie en vooruitgang, traditie en radicale vernieuwing.
In de jaren 1940 en 1950 leerden ze elkaar in wisselende constellaties kennen en vormden ze een hecht creatief netwerk. Ideeën, concepten en artistieke impulsen circuleerden binnen deze kring. Dit is waar de tentoonstelling begint: Op het legendarische Black Mountain College ontwikkelden John Cage en Merce Cunningham hun concept van stilte en toeval in directe dialoog met de jongere kunstenaars Robert Rauschenberg en Cy Twombly. Na uitgebreide reizen door Italië en Noord-Afrika vonden beiden hun eigen beeldtaal: Rauschenberg creëerde zijn „Combines“ – werken tussen schilderkunst en beeldhouwkunst, verrijkt met tekeningen en foto’s – terwijl Twombly zijn karakteristieke, graffiti-achtige lijnen ontwikkelde, die doorspekt zijn met culturele toespelingen.
Jasper Johns voegde zich in 1954 bij de kring. Met zijn vlag- en doelschilderijen vestigde hij een onafhankelijke vorm van picturale conceptie. De werken van de kunstenaars werden altijd gekenmerkt door politieke gebeurtenissen. De werken van de drie schilders in het bijzonder illustreren dit. In de fase van hun internationale doorbraak – eind jaren 1950 en begin jaren 1960 – werden de vijf kunstenaars invloedrijke figuren in nieuwe kunstbewegingen: Happening, Fluxus, Pop Art en Minimal Art hebben veel aan hen te danken.

De vijf vrienden waren niet alleen verbonden door vriendschap, maar ook door liefde. Merce Cunningham en John Cage leefden en werkten meer dan 50 jaar samen. Robert Rauschenberg had relaties met Cy Twombly en Jasper Johns. De tentoonstelling in Museum Brandhorst toont een bijzondere artistieke getuigenis van de liefde tussen Rauschenberg en Twombly. Het werk is in bruikleen van het MoMa in New York en is getiteld „Bed“ en dateert uit 1955. Het verticaal geplaatste bed bestaat uit een dekbed en een kussen, beide geschilderd in pastelkleuren. Het is het bed waarin Rauschenberg en Twombly samen lagen. Curator Achim Hochdörfer legt uit: „Als je goed naar het kussen kijkt, zie je dat het in het midden verdeeld is: het onderste deel is geschilderd door Rauschenberg en het bovenste, witte deel toont krabbels van Twombly. Met andere woorden, beide kunstenaars zijn aanwezig op het kussen.“

De tentoonstelling „Five Friends“ gaat gepaard met een interdisciplinair programma. Naast klassieke rondleidingen omvat het programma ook concerten, lezingen en dansvoorstellingen. In samenwerking met de Merce Cunningham Trust en internationale musici zullen geselecteerde werken van Cage en Cunningham live worden uitgevoerd – waaronder het experimentele „4’33“ en choreografische fragmenten uit het Cunningham-repertoire. Deze evenementen vinden plaats in de Rosensaal van het museum en op andere locaties.