Vermomming van architectuur?

Er ontstond een controversieel debat over de reconstructie van de twee vermiste meesterswoningen: Er werd gezocht naar de „juiste“ manier om met de geschiedenis om te gaan. Het Gropiushuis en het Moholy-Nagyhuis zijn nu sinds half mei weer open. Er zijn „onafhankelijke, hedendaagse kunstwerken“ gecreëerd, zegt staatsconservator Ulrike Wendland. Onze auteur denkt daar anders over.

De kubusvormige bouwwerken, die 69 jaar na de verwoesting in oorlogstijd van het Gropiushuis en het Moholy-Nagyhuis achter de eveneens witgrijze tuinmuur oprijzen als de nieuwe meesterhuizen van de Bauhaus-kunstenaarskolonie Dessau, glanzen in een lichtgrijs. Sinds de opening een paar weken geleden is het werelderfgoed „Masters‘ Houses Estate“ volledig gerestaureerd. Vlakke, witte huizen op groene gazons tussen donkere, torenhoge dennen herinneren aan de historische beelden. Maar met elke stap dichterbij komt er een heel vreemd uiterlijk tevoorschijn uit het vertrouwde silhouet.

Het wordt al snel duidelijk dat de twee „nieuwe“ huizen hun modellen terugbrengen tot hun basisvormen en ontdoen van alle details. De balkons zijn uitsteeksels zonder balustrades en de ramen zijn gladde glazen oppervlakken zonder stalen spijlen, in plaats daarvan gematteerd in donkergrijs. Het glas ligt gelijk met de gevel, zodat het lijkt alsof het hele gebouw uit één mal is gegoten. Binnen kom je in kale kamers. Alleen de overblijfselen van een kamerindeling zijn te herkennen en je kijkt door uitsparingen in het plafond naar open verdiepingen, waar de blinde ramen als functieloze lichtgevende structuren langs de muren zijn verdeeld.

De indruk van kilte en vreemdheid is verbazingwekkend. Het feit dat je gedwongen wordt om de betekenis van deze gebouwen te doorgronden is opzettelijk. Je moet vertrouwd raken met wat de architecten de „interpretatie van het oorspronkelijke huis“ noemen. Samen met hun Berlijnse bureau Bruno Fioretti Marquez ontwikkelden ze het concept voor de ontbrekende delen van het landgoed in opdracht van de stad Dessau en met de Bauhaus Dessau Stichting als nieuwe eigenaar. Het resultaat van dit proces en zijn lange geschiedenis is geen nieuw gebouw, geen replica of een reconstructie, noch is het „bouwen binnen het bestaande weefsel“, maar iets totaal anders dat niet kan worden begrepen zonder semantiek.

Er waren twee competities voor nodig om een architect „met houding“ te vinden, zoals juryvoorzitter David Chipperfield het uitdrukte, die de standaard zette voor creatieve monumentenzorg met zijn nieuwe creatie van het Neues Museum in Berlijn. Het concept dat de jury overtuigde werd „vage reconstructie“ genoemd. Omdat gebouwen echter van beton zijn, gebruikten de architecten de paradoxale term „precieze vervaging“. Hun gebouwen zijn „abstracties“, die in de geest van de toeschouwer moeten worden voltooid, en hun „vaagheid“ manifesteert zich in een vervreemdend uiterlijk. Een aantal materiaalexperimenten ondersteunde deze effecten.

Bijvoorbeeld een subtiel kunstwerk dat je kunt ontdekken in de interieurs van de twee nieuwe Masters‘ Houses: de Berlijnse kunstenaar Olaf Nicolai creëerde het meerdelige, permanente muurstuk „Le pigment de lumière“, dat verwijst naar de lichtexperimenten van László Moholy-Nagy. Zijn zogenaamde artefacten bestaan uit verschillende segmenten die een abstract beeld van rechthoeken en vierkanten creëren. Elk segment krijgt zijn eigen oppervlak, waardoor dankzij het invallende licht en de diepte van de ruimte een gedifferentieerd samenspel van monochrome oppervlakken ontstaat. Nicolai verwijst naar de gebouwen zelf als basislijnen. De artefacten krijgen een soort „huid“ van verschillende soorten pleister en plamuuroppervlakken, die er ter plekke het beste uitzien maar moeilijk te fotograferen zijn.

Foto’s Master Houses: Christoph Rokitta, 2014, Bauhaus Dessau Foundation; foto onder: Olaf Nicolai, studie voor „Le pigment de la lumière“, witte gouache op gevouwen papier, 2014, 63 x 48 cm