De middeleeuwse vestingkerken in Roemeens Transsylvanië vormen een uniek architecturaal erfgoed. Er zijn er meer dan 160. Ongeveer een kwart is echter in acuut gevaar door verlies van substantie. De Fortified Churches Foundation, die onder Duits-Roemeense bescherming staat, coördineert nu structurele en conservatiemaatregelen om hun verval te voorkomen.
Gerenoveerde muurringen en zes torens in de bouwkundige staat van de 13e/16e eeuw kenmerken het typische dorpsheuvelkasteel van Hosman / Holzmengen. Hier: buitenste vestingring
De versterkte kerk van Agnita / Agnetheln als voorbeeld van een bedreigde, grootschalige binnenstedelijke versterking in de 16e / 19e eeuwse staat (kijkend naar het westen). Foto: Boris Frohberg
Cisnadie / Heltau: De machtige, laatmiddeleeuwse vestingkerk in het centrum van het dorp is versterkt met twee ringen van muren. Het heeft een voorbeeldige renovatie ondergaan. Gezien vanuit het noordwesten. Foto: Boris Frohberg
Twee zeer goed bewaard gebleven, gerenoveerde muurringen en zes torens in hun 13e/16e-eeuwse bouwtoestand kenmerken het typische dorpsheuvelkasteel van Hosman / Holzmengen. Hier: buitenste vestingring, kijkend naar het westen. Foto: Boris Frohberg
Cisnadioara / Michelsberg - Romaanse burcht op een heuvel uit de 13e/15e eeuw met zicht op de gerestaureerde kerk vanuit het zuiden. Foto: Boris Frohberg
Het grotendeels ongewijzigde Romaanse interieur van de 13e-eeuwse vestingkerk van Cisnadioara / Michelsberg (richting het oosten). Foto: Boris Frohberg
Hoe versterkte kerken werden gebouwd in Transsylvanië
De meer dan 160 versterkte kerken en burchtkerken in Transsylvanië zijn uniek in Europa. De Duitstalige christelijke kolonisten (de zogenaamde Saksen) die in de 12e eeuw emigreerden, bouwden hun kerken in de dorpskernen. Om beschermd te zijn tegen aanvallen van oosterse troepen werden in sommige gebieden aanvankelijk bolwerken of boerenkastelen gebouwd op verhoogde, blootgestelde locaties. Later werden de kerken in het centrum van het dorp versterkt en boden ze een toevluchtsoord en bescherming binnen de dorpsgemeenschap. Door de eeuwen heen werden ze gebruikt, uitgebreid, verbouwd en verdedigd door de inwoners. De oorspronkelijk katholieke kerken werden protestants in de loop van de reformatie in de 16e eeuw en werden gedeeltelijk aangepast in de daaropvolgende decennia. De Transsylvaanse Saksen, Duitstalig en protestants van karakter, emigreerden vanaf de 20e eeuw voor een groot deel, vooral na de val van het communistische regime in het begin van de jaren 1990. Deze ontwikkeling presenteert de overgebleven parochianen en de Evangelische Kerk A. B. in Roemenië (EKR), de beheerder van de kerkgebouwen, voor grote uitdagingen. Aan de ene kant is er een gebrek aan lokale leiders en aan de andere kant identificeert de meerderheid van de orthodoxe Roemenen zich vaak niet met de versterkte kerken in het centrum van hun dorpen. Als gevolg daarvan zijn deze culturele monumenten op veel plaatsen in verval geraakt.
De Stichting Versterkte Kerken en haar taken
Als reactie op deze ontwikkeling richtte de Evangelische Kerk A. B. in Roemenië in 2016 de Stichting Versterkte Kerken opgericht als een gespecialiseerde instelling die de structurele en conserveringsmaatregelen coördineert die op de locaties worden uitgevoerd. De Roemeense president en de Duitse bondspresident hebben gezamenlijk het beschermheerschap van de stichting op zich genomen en daarmee aangegeven dat het om een gezamenlijke Duits-Roemeense taak gaat.
De belangrijkste taken van de stichting zijn het redden, behouden en onderhouden van het culturele erfgoed van de kerk. Dit omvat ook de inventaris en het artistieke meubilair evenals de gebouwen die tot de ensembles behoren, zoals pastorieën, scholen en culturele centra. De activiteiten variëren van noodbeveiliging van monumenten tot onderhouds- en reparatiewerkzaamheden en conserveringsmaatregelen. Op dit moment ligt de nadruk nog op het structurele herstel van muren, daken en gewelven.
Een kwart van de versterkte kerken is acuut bedreigd
De afgelopen jaren is er echter al veel gedaan: tussen 2010 en 2014 kon de Protestantse Kerk een aantal gebouwen restaureren met financiële steun van de Europese Unie. Volgens informatie van de Stichting Versterkte Kerken als onderdeel van de reizende tentoonstelling „Versterkte Kerken in Transsylvanië. Een Europees Cultureel Erfgoed“, verkeert een derde van de monumenten momenteel in een goede, in sommige gevallen zelfs zeer goede structurele staat. Iets minder dan de helft van de gebouwen wordt beschouwd als veilig of gedeeltelijk bedreigd. Ongeveer 25% van de kerkgebouwen loopt nog steeds acuut risico op grootschalig verlies van substantie. De Fortified Churches Foundation heeft daarom samen met de Europese Universiteit Viadrina (Frankfurt/Oder) en de Transsylvanisch-Saksische Culturele Raad een noodprogramma ontwikkeld. Teams van deskundigen bestaande uit bouwkundig ingenieurs, geologen en andere specialisten analyseren de conditie en stabiliteit van de versterkte kerken die in het programma zijn opgenomen. Op basis hiervan zullen veiligheidsconcepten worden opgesteld om de noodzakelijke ingrepen te prioriteren. Deze onderzoeken worden uitgevoerd tussen de zomer van 2017 en eind 2018. Het gezamenlijke programma wordt gefinancierd door de Duitse federale commissaris voor Cultuur en Media, het ECR Duurzaamheidsfonds en het Roemeense ministerie van Cultuur. De stichting heeft ook een noodfonds opgericht voor bedreigde kerken en versterkte kerken. Deze fondsen zijn bedoeld voor acute noodsituaties zoals stormschade, waarbij snelle interventie essentieel is om gevolgschade te voorkomen.
Uitgebreide restauratie- en conserveringsmaatregelen bij de versterkte kerken
In sommige kerken worden ook uitgebreide conserverings- en restauratiemaatregelen uitgevoerd. Deze worden meestal uitgevoerd door academisch opgeleide restaurateurs uit Roemenië, maar ook door collega’s uit Hongarije, Duitsland en andere landen. Naast de conservering van muurschilderingen en sculpturaal bewerkte natuurstenen onderdelen zijn ook grootschalige blootleggingen, consolidaties, plamuren en retoucheren van schildercycli uitgevoerd (Honigberg, Schmiegen). Dit is zeker een interessante interdisciplinaire uitwisseling van ethische concepten van restauratie over nationale en taalkundige grenzen heen. Aan de andere kant is er echter ook het voortschrijdende verval en het gevaar van vandalisme (Dobring, Rothbach).
De activiteiten van de stichting gaan echter veel verder dan praktische monumentenzorg. Er worden modelprojecten ontwikkeld, deskundigen bijeengebracht, ambachtslieden opgeleid, publicaties en tentoonstellingen georganiseerd en de public relations geïntensiveerd. We wachten op een uitgebreide publicatie door de relevante deskundigen. Voor de toekomst blijft het behoud en vooral de ontwikkeling van het gebruik van de vele versterkte kerken een enorme taak die verdere internationale steun vereist. De Vereniging van Restaurateurs (VDR) organiseert het 1e internationale symposium „Cultureel Erfgoed van het Transsylvaanse landschap van vestingkerken“ in Berlijn van 4 tot 6 mei in professionele samenwerking met de Stichting Vestingkerken (RO) en de vereniging Kulturerbe Kirchenburgen e.V. (DE).
De conferentie brengt verschillende belanghebbenden samen die actief zijn op het brede gebied van onderzoek, behoud en gebruik van Transsylvaanse vestingkerken. Het doel is een intensieve uitwisseling van ervaringen en ideeën tussen academici en praktijkmensen, beheerders, gebruikers en besluitvormers. In mei 2019 volgt een tweede conferentie in Transsylvanië, waar de deelnemers de kans krijgen om kennis te maken met een aantal objecten en projecten en om een directe dialoog aan te gaan met lokale belanghebbenden.
Je kunt meer lezen over het werk van de Fortified Churches Foundation in het komende RESTAURO nummer 02/2018, dat op 12 maart 2018 verschijnt.