Zoek het effect in de buurman
Terwijl isolationistische tendensen in heel Europa toenemen, werkt de IBA Basel 2020 al tien jaar samen met haar partners aan modelprojecten voor stedelijke en regionale planning over de grenzen heen. Op de Swissbau in Basel afgelopen januari besprak een panel van hoog niveau de toekomst van de metropoolregio Basel.
Wie zal de geest van de Basel International Building Exhibition voortzetten? Wat kan de rest van de wereld leren van de IBA in de grensdriehoek? Deze twee overkoepelende vragen stonden op de agenda toen Pierre de Meuron, Monica Linder-Guarnaccia, Agnes Förster en Beat Aeberhard het podium betraden om tijdens Swissbau 2020 te discussiëren over de toekomst van de metropoolregio Basel. De metropoolregio Basel is een samenhangend, zich ontwikkelend leef- en economisch gebied dat echter wordt opgedeeld door politieke grenzen. Grensoverschrijdingen zijn dan ook aan de orde van de dag. Terwijl isolationistische tendensen in heel Europa toenemen, werkt de IBA Basel al tien jaar aan modelprojecten voor stedelijke en regionale planning over de grenzen heen. De IBA eindigt dit jaar. Het is nu zaak het in gang gezette veranderingsproces te stabiliseren en antwoorden te vinden op de vraag hoe het samenleven in de drielandregio eruit moet zien. Het moment is gunstig.
In de regio Basel heeft de afgelopen jaren een paradigmaverschuiving plaatsgevonden. De gemeenten zijn begonnen zich naar hun buren te keren. In het verleden keerde men zich af van de omgeving, maar tegenwoordig kijkt men naar de lang genegeerde tussenruimte: De achtertuin wordt het centrum. Mensen hebben geleerd om complexe relaties over grenzen heen te coördineren. Er zijn gemeenschappelijke waarden en doelstellingen ontwikkeld. De gemeenschappelijke projecten, zoals Rheinliebe of 3Land, spelen hierbij een centrale rol.
Nu rijst de vraag hoe de deskundigheid en de wil om een verschil te maken in de drielandregio bewaard kunnen worden voor de toekomst. Het is de taak van het IBA-bureau en de projectmanagers om de ervaring, planningstools, methoden en procedures door te geven. De betrokkenen worden opgeroepen om na te denken over welke vormen, organen en instellingen geschikt zijn om de sleutelprojecten voort te zetten.
Er zijn momenteel te veel organisaties in de regio die zich bezighouden met het metropolitane gebied. De IBA is echter een kind van het Trinational Eurodistrict Basel (TEB), een platform voor grensoverschrijdende samenwerking in de trinationale agglomeratie Basel. Waarom zou de bal na tien jaar IBA-uitzondering niet gewoon weer teruggespeeld kunnen worden? Een overkoepelend orgaan als het TEB is absoluut noodzakelijk, maar het ontbreekt momenteel aan de nodige deskundigheid op het gebied van ontwerp. Bovenal moet iemand de kleinere projecten op zich nemen, ze aanjagen en resultaten eisen. Kleine dingen zoals de IBA Kit helpen immers om lastige en langdurige verbouwingsprocessen tastbaar te maken.
De organisatie en vrij denken
Uit de discussie in Bazel bleek dat alle aanwezigen zich bewust zijn van hun verantwoordelijkheid. Hoewel er nog geen concreet plan is, heeft de 2040-strategie een belangrijk proces in gang gezet om de politieke wil te formuleren. Nu zijn de politieke vertegenwoordigers aan zet: hoe willen zij hun samenwerking na de IBA organiseren? Hoe kan het onafhankelijk van individuen functioneren? Politieke vriendschappen maken samenwerking tegenwoordig veel gemakkelijker. Welke strategie willen politici de komende 20 jaar volgen met hun overheden? Wat zijn de prioriteiten van de trinationale regio? Richten ze zich op de ontwikkeling van nederzettingen en infrastructuur of op landschapsprojecten? Dit zijn belangrijke vragen die de moeite waard zijn om in een vroeg stadium te bespreken. Het doel is niet om een algemene identiteit te bereiken; elke regio heeft zijn eigen identiteit en moet die behouden. Het is echter cruciaal om een grensoverschrijdende langetermijnstrategie te ontwikkelen die de metropolitane regio vooruit helpt. Omdat zo’n strategie niet in de loop van 2020 uit de lucht komt vallen – daar zijn de aanwezigen het ook over eens – is het belangrijk om bruggen te vinden voor de komende jaren; oplossingen voor de beginperiode zodat wat begonnen is kan groeien. Deze moeten ook projectmatig en themagerelateerd zijn. Er zijn geen nieuwe structuren nodig. Wat nodig is, is een impuls. Ideeën zoals een tri-nationaal fonds als stimuleringssysteem, een planningsfonds ondersteund door lokale bedrijven of een grensoverschrijdende modelregio voor mobiliteit werden genoemd. „We hebben beide werelden nodig: organisatie en vrij denken. We hebben financieringsmodellen nodig, specialistische ondersteuning en een politiek niveau dat het proces ondersteunt,“ was de unanieme mening op het podium.
Tien jaar werk communiceren
De IBA Basel 2020 mist gebouwde vuurtorenprojecten. Procesinnovaties zijn niet erg tastbaar. De paradigmaverschuiving in de regio is tastbaar, maar niet zichtbaar. De toegevoegde waarde van de projecten is moeilijk te presenteren aan de bevolking. Wat bereikt is, was en is niet gemakkelijk te communiceren. Het is dan ook niet verwonderlijk dat de aanwezigen de wens uitspraken dat er een rode draad zou zijn en dat er iets zichtbaar zou blijven na de IBA. Het IBA bureau heeft zich precies dit doel gesteld: Bezoekers moeten iets hebben om naar te kijken. Maar ze moeten zich ook realiseren welke processen, waarden en kwaliteiten het werk van de afgelopen jaren heeft opgeleverd. Regio’s en steden veranderen voortdurend en het verlangen naar participatie groeit. Dit zijn uitdagende maatschappelijke processen waarin mensen centraal staan – ook in andere grootstedelijke regio’s. En die zouden moeten kunnen leren van Bazel en de omliggende gemeenschappen.
Dit artikel verscheen voor het eerst op espazium.ch