Sebastian Scheel, hoe beheren we de oppervlaktedruk?

Berlijn groeide tussen 2011 en 2016 met ongeveer 245.000 mensen. Dit komt overeen met het aantal inwoners van de stad Kiel. Voormalig bouwsenator Katrin Lompscher reageerde op de enorme stedelijke groei in de hoofdstad met het „Stadsontwikkelingsplan Wonen 2030“. Er moesten 200.000 nieuwe wooneenheden worden gecreëerd. En toen? Afgelopen augustus meldde het statistisch bureau van Berlijn en Brandenburg de eerste daling van de Berlijnse bevolking sinds 2003. Een trendbreuk? Nee, zegt de nieuwe bouwsenator van Berlijn, Sebastian Scheel. Voor het januarinummer 2021 sprak G+L hoofdredacteur Theresa Ramisch met hem over hoe om te gaan met de concurrentie om ruimte – met Berlijn als voorbeeld.

Sebastian Scheel, in augustus 2020 meldde het statistisch bureau van Berlijn en Brandenburg de eerste daling van de Berlijnse bevolking sinds 2003. Wat betekent dit voor uw werk en het stedenbouwkundig plan dat pas in 2019 werd aangenomen?

Berlijn is aantrekkelijk en zal dat blijven, dus ik ga ervan uit dat we hier een momentopname zien en geen trendbreuk. Er zijn twee belangrijke redenen voor de lichte bevolkingsdaling: Ten eerste gelden er corona-gerelateerde beperkingen, die een dempend effect hebben op nationale en internationale migratiebewegingen. Ten tweede is het bevolkingsregister van Berlijn aangepast.

Samen zullen deze twee factoren leiden tot een daling van het aantal inwoners in de eerste helft van 2020, wat geen directe gevolgen zal hebben voor het „Urban Development Plan Housing 2030“. En bovenal zien we geen reden om onze inspanningen op het gebied van woningbouw terug te schroeven, aangezien de vraag naar woningen voor het algemeen welzijn in Berlijn hoog blijft.

„Ons doel is om land te behouden.“

In wijken als Mitte, Kreuzberg en Neukölln concurreert de toenemende vraag naar woon- en commerciële ruimte met de behoefte aan groene en open ruimten, die dringend nodig zijn voor een klimaatbestendige stedelijke ontwikkeling. Bovendien hebben Gründerzeitbuurten zoals Friedrichshain, Prenzlauer Berg en Kreuzberg maar een paar parken, die dringend nodig zijn voor het stadsklimaat. Hoe zorg je ervoor dat het stedelijk groen dat nodig is voor het microklimaat daar behouden blijft – ondanks de toenemende vraag naar woningen?

Ons doel is om gebieden die nog niet bebouwd zijn en geen deel uitmaken van de nederzettingscontext zoveel mogelijk te behouden. We bevelen aan om zoveel mogelijk gevels te vergroenen voor een klimaatvriendelijke structurele ontwikkeling in bestaande gebouwen. We vragen en stimuleren ook de aanplant van schaduwrijke straatbomen en het gebruik van daken voor zonnepanelen en groen. Het doel is om energie op te wekken en water op te slaan.

Met het „1000 Green Roofs Programme“ heeft Berlijn een goed instrument hiervoor. Met name structurele ontwikkelingen in bestaande gebouwen vereisen concepten op maat die rekening houden met de individuele randvoorwaarden en deze benutten. Dit is net zo belangrijk voor de eigenaren als voor de publieke sector en de stedelijke samenleving, die deze verandering gezamenlijk moeten ondersteunen en vormgeven.

„Groene en open ruimten zijn belangrijke plekken van saamhorigheid.“

Groene en open ruimtes kunnen een sleutel zijn tot het verbeteren van stedelijke ontwikkeling en het versterken van sociale cohesie. Welke strategieën voor open ruimten voert u uit in de sociaal achtergestelde buurten van Berlijn, zoals Reinickendorf, Gropiusstadt of Falkenhagener Feld, Sebastian Scheel?

Buurten met speciale ontwikkelingsbehoeften vind je in alle delen van Berlijn. Peri-urbane wijken zoals het Märkisches Viertel in Reinickendorf, Falkenhagener Feld in Spandau en Gropiusstadt in Neukölln worden niet gekenmerkt door een gebrek aan groene ruimten – in tegenstelling tot de dichtbebouwde wijken dicht bij het stadscentrum. Daarom zijn verschillende maatregelen nodig voor verschillende omstandigheden.

We zijn ons ervan bewust dat groene en open ruimten belangrijke ontmoetingsplaatsen in de buurt zijn. De structurele kwalificatie en opwaardering van deze plekken is een belangrijk onderdeel van de financiering van stadsontwikkeling.

Mijn regering ondersteunt participatieve organen, zoals wijkraden in het wijkbeheerproces, zodat bewoners inspraak hebben in milieukwesties. Berlijn maakt ook gebruik van het financieringsprogramma voor stedelijke ontwikkeling „Future Urban Green“, dat in 2017 tijdelijk van start is gegaan, om groene en open ruimten en de woonomgeving te verbeteren. Een van de meest uitgebreide maatregelen uit het Zukunft Stadtgrün-programma in Berlijn is Gropiusstadt met de missie „Gropiusstadt beweegt! – groen, buurtgericht, milieuvriendelijk en sport- en gezondheidsgericht“. Ook na afloop van dit financieringsprogramma zullen maatregelen voor klimaatbescherming en klimaatadaptatie gefinancierd blijven worden.

In het kader van het interdepartementale gemeenschapsinitiatief om sociaal achtergestelde stadsbuurten te versterken, wordt financiering verstrekt in
13 actiegebieden in Berlijn wordt de financiering van veel senaatsdepartementen samengevoegd. Dit biedt nieuwe mogelijkheden en een betere coördinatie voor de kwalificatie van groene en open ruimten.

„Ons doel is om stedelijke pleinen en groene ruimten met een hoge verblijfskwaliteit te creëren.“

Hoe zit het met verkeersgebieden? Zou het ook in Berlijn niet dringend noodzakelijk zijn om weg- en verkeersgebieden weer om te vormen tot groene ruimten?

Ons doel is om stedelijke pleinen en groene ruimten te creëren met een hoge verblijfskwaliteit en een inclusief ontwerp. Met het pleinenprogramma geven we financiële steun aan de Berlijnse wijken. De focus ligt op het creëren van verkeersluwe gebieden. In de wijk Charlottenburg-Wilmersdorf bijvoorbeeld wordt het kruispunt Horstweg/Wundtstraße momenteel heringericht als plein om het autoverkeer te verminderen. Dit gebeurt in nauwe samenwerking met het bestuur dat verantwoordelijk is voor verkeer.

„Berlijn en Brandenburg spannen zich in om het lokale spoorvervoer te verbeteren.“

Berlijn vierde vorig jaar „100 jaar Groot-Berlijn“. Bernd Albers, Vogt Landschaft en Arup wonnen samen de ideeënprijsvraag Berlijn-Brandenburg 2070, die gekoppeld was aan het jubileum. De inzending van de prijsvraag stelt een derde spoorring rond Berlijn voor, die nieuwe ruimtelijke verbindingen met Brandenburg zou creëren. Er wordt gesproken over huisvesting voor een miljoen inwoners en een verhoogde spoorweg. Welke betekenis zal de omgeving van Berlijn hebben voor de ruimtelijke ontwikkeling van de hoofdstad in de toekomst? Zal er nu opnieuw aandacht aan worden besteed, nadat men zich jarenlang meer heeft geconcentreerd op binnenstedelijke stadsvernieuwing?

Berlijn heeft het omliggende gebied nooit uit het oog verloren. De ontwikkeling van nederzettingen in Berlijn en de omliggende gemeenten is gebaseerd op de zogenaamde nederzettingsster, zoals gedefinieerd in het ontwikkelingsplan voor de hoofdstedelijke regio. Sinds 1994 wisselt Berlijn regelmatig ideeën uit met alle naburige gemeenten, districten en regionale planningsgemeenschappen in het Gemeentelijk Buurtforum. In deze periode zijn er veel gezamenlijke projecten uitgevoerd, bijvoorbeeld bij de planning van fietspaden, projectfinanciering voor regionale parken en het ontwerp van de stationsomgeving.

Berliner Stadtgüter GmbH ondersteunt naburige gemeenten en andere belanghebbenden al vele jaren door grond ter beschikking te stellen voor compensatie- en vervangingsmaatregelen. Sinds een paar jaar is er ook een overeenkomst dat de Berliner Stadtgüter GmbH de ontwikkeling van woningen in naburige gemeenten ondersteunt, bijvoorbeeld door bouwgrond beschikbaar te stellen voor de woningbouwverenigingen van de deelstaat Berlijn. De resultaten van al deze overeenkomsten worden door Berlijn en de buurgemeenten geïmplementeerd als onderdeel van de uitoefening van de gemeentelijke planningssoevereiniteit.

Net als elke andere gemeente heeft Berlijn de verantwoordelijkheid om zijn taken op zijn eigen grondgebied op een duurzame en welzijnsgerichte manier uit te voeren in het belang van het geheel. Samen met de deelstaat Brandenburg ondersteunt Berlijn de ontwikkeling in het gemeenschappelijke stedelijk-landelijke gebied via de Gemeenschappelijke Planologische Dienst GL, bijvoorbeeld door middel van asontwikkelingsconcepten en intergemeentelijke samenwerkingsprojecten om de groei vorm te geven. De inspanningen van beide deelstaten om het lokale spoorvervoer te verbeteren zijn ook van bijzonder belang.

„Ik ben ook blij om te zien dat er steeds meer gebouwen in hout worden gebouwd.“

Laten we tot slot eens kijken naar de toekomst van de hoofdstad. Of het nu „Neue Siemensstadt“ of „Neue Mitte Tempelhof“ is – de stad Berlijn werkt momenteel aan tal van spannende stedelijke ontwikkelingsprojecten …

Van de vele spannende grote en kleine stadsontwikkelingsprojecten in Berlijn vind ik het moeilijk om er één uit te lichten. Wat de meeste indruk op me maakt bij de ontwikkeling van de Dragonerareal in de wijk Friedrichshain-Kreuzberg is het gezamenlijke ontwerp met maatschappelijk betrokken partners, terwijl de ontwikkeling van het Schumacher Quartier op het voormalige vliegveld in Tegel me vooral inspireert door de geplande compacte en tegelijkertijd groene stadsontwikkeling met woningen voor het algemeen belang, voornamelijk door woningbouwverenigingen en coöperaties in staatseigendom. Ik ben ook blij om te zien dat er steeds meer gebouwen in hout worden gebouwd, zowel in de woningbouw als in scholen en kinderdagverblijven, waar we hout al met succes als bouwmateriaal gebruiken en dat zullen blijven doen.

De druk op de ruimte is slechts een van de vele uitdagingen waar planners mee te maken hebben. Hier kunt u lezen waar planners in de toekomst nog meer mee te maken zullen krijgen.

Dit interview met bouwsenator Sebastian Scheel verscheen in G+L 01/21 over de toekomst van planning.