Rachel Ruysch: Meester in het schilderen van bloemen

Rachel Ruysch was niet alleen een uitzonderlijk getalenteerde schilderes, maar ook een pionier in de door mannen gedomineerde kunstwereld van de 17e eeuw. Als internationaal geprezen bloemenschilderes bewees ze hoe artistieke genialiteit en persoonlijk succes konden samengaan. Rachel Ruysch was op veel gebieden ongewoon. Het zijn niet alleen haar uitmuntende artistieke vaardigheden die haar tot een icoon maken. Het is ook indrukwekkend dat ze zich een plaats wist te verwerven in de door mannen gedomineerde kunstwereld. In 1701 werd de beroemdste vrouwelijke schilderes van de Gouden Eeuw het eerste vrouwelijke lid van Pictura, een kunstenaarsvereniging die tot doel had schilders in Den Haag te beschermen en de relaties tussen de leden te versterken. In deze tijd maakten haar prachtige, uitbundige schilderijen van bloemen, fruit, vlinders en kevers haar internationaal beroemd. Later was ze ook hofschilderes in Düsseldorf. Hoewel ze 10 kinderen kreeg, vorderde haar carrière gestaag. Een loterijwinst in 1723 bezorgde de succesvolle kunstenares extra rijkdom.
Met andere woorden, Rachel Ruysch was een van de meest succesvolle kunstenaars uit de geschiedenis. Ze kon het zich daarom veroorloven om maar een paar schilderijen per jaar te maken, want haar werken waren al snel zeer gewild als waardevolle verzamelobjecten. De weelderige kleuren van de bloemen, de exotische vruchten en de levensechte kevers en vlinders brachten het kunstpubliek al tijdens Ruysch‘ leven in verrukking. Op de schilderijen staan granaatappels, meloenen en vijgen in felle kleuren, maar ook een blauwe hagedis of een bijzonder kleurrijke vlinder. De kunstwerken uit die tijd dienden niet alleen als decoratie, maar ook als een manier voor de opdrachtgevers om hun rijkdom te laten zien door de handel in exotische goederen en hun connecties met de koloniën.

Ondanks de bekendheid van de kunstenares – haar werken bevinden zich in de belangrijkste kunstcollecties – is haar werk nauwelijks onderzocht. Met „Rachel Ruysch – Nature into Art“ toont de Alte Pinakothek vanaf 26 november 2024 de eerste overzichtstentoonstelling ter wereld. De tentoonstelling is een samenwerking met het Toledo Museum of Art (Ohio) en het Museum of Fine Arts (Boston). Bezoekers leren eerst dat Rachel als kind al een opmerkelijk artistiek talent toonde. Ze begon haar professionele opleiding bij de beroemdste stillevenschilder van Amsterdam in die tijd, Van Aelst. Zijn bloemen zijn vaak gerangschikt in reflecterende glazen of metalen vaten en de compositie volgt een dynamische rangschikking van objecten – bloemen, insecten en bladeren. De jonge Rachel Ruysch liet zich hierdoor inspireren, maar ontwikkelde zich al snel verder. Kunstcritici prezen haar omdat ze haar leraar en collega’s ver overtrof.
Ze modelleerde zich ook naar andere beroemde stillevenschilders. Tot haar vroege werken behoren bosgrondstillevens, een variant geïnspireerd door Jan Davidsz. de Heem. en Otto Marseus van Schrieck. Ze kopieerde altijd losse elementen met als doel de compositie, kleur en belichting aan te passen en te verbeteren naar haar eigen stijl.

Rachel Ruysch werd op 3 juni 1664 in Den Haag geboren. In de decennia daarvoor werd de economische welvaart van Nederland gevoed door de handel in goederen uit de koloniën. Dit zorgde voor een welvarend publiek dat hun welvaart graag etaleerde met schilderijen van hoge kwaliteit. Schilders als Johannes Vermeer, Rembrandt van Rijin en Frans Hals markeerden de uitzonderlijke status van Nederland als artistieke grootmacht. Tegen het einde van de 17e eeuw volgde echter een periode van economische stagnatie als gevolg van oorlogen. Dit leidde tot een daling van de koopkracht en vervolgens van de interesse in kunst. Toch wist Rachel Ruysch in deze periode naam te maken in de kunstwereld.
Als dochter van plantkunde- en anatomieprofessor Frederik Ruysch en Maria Post, wier familie schilders en architecten omvatte, kreeg ze een gedegen opleiding en ondersteuning. Het is duidelijk dat de wetenschappelijke collectie van haar vader al vroeg een belangrijke inspiratiebron werd voor het artistieke werk van Rachel Ruysch. Hij had een speciaal soort conservering uitgevonden waardoor de objecten bijzonder „levensecht“ bleven. Hij conserveerde zijn specimens in alcohol en zwarte peper nadat hij talg, was en cinnaber in het vaatstelsel had geïnjecteerd. Zijn dochter kon hem helpen en had zo een directe band met de objecten. Er zijn ook voorbeelden van dergelijke preparaten in de tentoonstelling.
Van jongs af aan was ze ingebed in een artistieke en intellectuele omgeving en op 15-jarige leeftijd begon ze haar artistieke opleiding bij de eerder genoemde Willem Van Aelst. Anna, haar jongere zus, leerde er ook schilderen. De schilderijen van de zussen zijn vergelijkbaar in onderwerpkeuze en artistieke vaardigheid, maar ze verschillen in kleurtemperatuur. De ongeveer 20 overgebleven schilderijen van Anna zijn in koelere kleuren, en de dynamiek van de stengels en kelken hebben ook verschillende nuances. Rachel bleef werken als kunstenares en stopte nooit met leren, maar er zijn geen verdere kunstwerken bekend van haar zus na haar huwelijk en de overname van het verfbedrijf van haar man.

De tentoonstelling belicht niet alleen de biografie, het werk en de omgeving van de kunstenares, maar is ook gewijd aan de verbanden tussen kunst en wetenschap in deze periode. Daarnaast contextualiseert de tentoonstelling Rachel Ruysch‘ relaties met andere gerenommeerde stillevenschilders en plaatst haar in dialoog met haar docenten en collega’s: Schilderijen van Willem van Aelst, Jan Davidsz. de Heem, Otto Marseus van Schrieck en Abraham Mignon, maar ook van Maria van Oosterwijck, Alida Withoos en haar zus Anna Ruysch zijn te zien.
De tentoongestelde werken komen uit internationale openbare en privécollecties en er zijn ook enkele nieuwe ontdekkingen te zien. Portretten van Rachel Ruysch, haar familie en haar vader vormen samen met boeken, prenten, tekeningen en wetenschappelijke tentoonstellingen een rijk ingerichte omgeving. Bovendien plaatsen interdisciplinaire samenwerkingsverbanden uit de plantkunde, zoölogie en wetenschapsgeschiedenis het werk in relatie tot de wetenschappelijke ontdekkingen en debatten van haar tijd. Dit laat zien dat vrouwen ook een belangrijke rol speelden in de verkenning van de natuur.

Er is geen verwijzing naar de oorsprong van de Nederlandse welvaart uit de koloniën in de tentoonstelling – maar dit zou belangrijk zijn voor de context. De Nederlandse Gouden Eeuw werd gekenmerkt door wetenschap, cartografie en handelskennis. Informatie over handelsroutes, slavenmarkten en koloniale uitbuiting was aanwezig in handels- en wetenschappelijke kringen. Aangenomen kan worden dat Nederlandse burgers en kunstenaars in de 17e eeuw zich bewust waren van het kolonialisme en de slavenhandel, en dat rijkdom uit de koloniën werd gezien als een natuurlijk onderdeel van de Nederlandse welvaart en nationale identiteit. In die tijd was er geen breed publiek of artistiek debat in de samenleving over de morele en sociale implicaties van slavernij en kolonialisme. Dit is sindsdien veranderd. Het Rijksmuseum in Amsterdam heeft een route genaamd „Kolonialisme in het Museum“, die kunstwerken toont met een link naar de koloniale geschiedenis van Nederland.
Een kritische categorisering van het werk in de context van het kolonialisme opent een extra perspectief dat verder gaat dan de tentoongestelde tentoonstelling. Hoewel de tentoonstelling vooral het hoge niveau van vakmanschap en de overtuigende esthetiek van het oeuvre van Rachel Ruysch belicht, kan het werk van de kunstenaar ook gelezen worden als een startpunt voor verdere discussie over de verstrengeling van kunst en wereldgeschiedenis.

De Alte Pinakothek biedt een gevarieerd begeleidend programma van concerten tot „Kunst, wijn en musette“, maar ook lezingen en workshops zoals „Bloemschikken“ of „Van stilleven tot containerschilderen“. In de foyer is tot en met vrijdag 29 november 2024 een speciale artistieke installatie te zien: De Nederlandse bloemist Florian Seyd van The Wunderkammer heeft voor de Ruysch tentoonstelling een bloementunnel ontworpen die de schoonheid en het effect van bloemen op een unieke manier tot leven brengt.

Lees meer: Het Louvre moet gerenoveerd worden vanwege vele gebreken.