Protestarchitectuur: tentoonstelling in DAM en MAK

„Protesten moeten ontwrichten, anders zouden ze ineffectief zijn. Wanneer verstoringen zich uitbreiden naar de openbare ruimte en daar wortel schieten, wanneer ze deze permanent blokkeren, verdedigen, beschermen of veroveren, dan ontstaat protestarchitectuur“.
We hebben het over een tentoonstelling die momenteel wordt georganiseerd door het Deutsches Architekturmuseum DAM in samenwerking met het Museum voor Toegepaste Kunst MAK, Wenen. De titel is „Protest/Architectuur. Barricades, kampen, superlijm“.

De DAM presenteert nu honderd vierkante meter protestarchitectuur. Wat betekent dit? De tentoonstelling richt zich op dertien protestmanifestaties tussen 1968 en 2023, gesitueerd in Oostenrijk, Egypte, Brazilië, Duitsland, Hong Kong, India, Spanje, Oekraïne en de VS. Het selectieproces was gebaseerd op de sterke ruimtelijke componenten van de protestkampen en de passie, energie en bereidheid om risico’s te nemen van de demonstranten.
De protestarchitectuur wordt gepresenteerd via verschillende media. Enerzijds zijn er gedetailleerde maquettes en foto’s. Een voorbeeld hiervan is het 1:10 hangende model van Barrios Beechtown. De Frankfurtse regisseur Oliver Hardt ontwikkelde ook de zestien minuten durende filminstallatie „Protest/Architecture“. Hier kun je een compilatie van documentairebeelden van acht verschillende protestkampen bekijken. Een ander hoogtepunt is de originele hangbrug van de boomhut-protestnederzetting in het Hambach Woud. En de top van een zogenaamde „monopod“ van het protestkamp in het Fechenheim Woud in Frankfurt am Main, dat in 2023 werd ontruimd, heeft de tentoonstelling gehaald.

Wat heeft architectuur met protest te maken, zou je je kunnen afvragen. In feite speelt architectuur vaak een sleutelrol in het bereiken van protestdoelen.
Protestarchitecturen zijn ruimtelijk afgebakende tegenwerelden binnen een samenleving. Ze manifesteren zich in de ruimtelijke dimensies van protestbewegingen. Plaatsen worden dan getransformeerd, geblokkeerd, gelabeld en verdedigd voor verschillende doeleinden. De Franse filosoof Michel Foucault noemde deze ruimtelijke structuren „daadwerkelijk gerealiseerde utopieën“. Maar ze hoeven niet noodzakelijk structureel te zijn. De lichamen van demonstranten kunnen al als middel worden gebruikt door ruimtes te bezetten en formaties te vormen. Individuen die zichzelf bijvoorbeeld met superlijm aan een straat vastplakken, hebben voor een beperkte tijd een stuk ruimte veroverd en fungeren als menselijke barricades.

Protestarchitecturen zijn in meer of mindere mate expansief, effectief, risicovol, defensief, ironisch huiselijk en vooral symbolisch. Ze variëren van ad-hocbenaderingen tot prefabricage en ingenieurskunst. De structuren zijn net zo divers in grootte en vorm als de protestbewegingen zelf. De dertien casestudies in de tentoonstelling laten zien welke experimentele gebouwen kunnen worden gemaakt met beperkte middelen in verschillende sociaal-politieke contexten. Sommige protestkampen werden opgericht als ware forten. Andere werden zo gebouwd dat duizenden daklozen ze in één nacht konden opzetten.

De levensduur van protestarchitectuur wordt bepaald door het succes van de actie. Maar één ding is duidelijk – protestarchitectuur is een race tegen de klok. Als de demonstranten slagen, hebben de bouwwerken hun doel bereikt. Als het protest mislukt, worden de gebouwen meestal onmiddellijk vernietigd.

Over tijd gesproken: van 16 september 2023 tot 14 januari 2024 is de tentoonstelling Protestarchitectuur te zien in het tussenkwartier van het Duitse architectuurmuseum DAM OSTEND. Van 14 februari 2024 tot 25 augustus 2024 verhuist de tentoonstelling naar het MAK – Museum voor toegepaste kunst MAK in Wenen. Meer informatie is hier te vinden.