De tussenruimte is een van de meest veelzijdige ruimtelijke modellen in de architectuur. Het is een overgangsruimte die een dialoog aangaat met andere ruimtes. Toegepast op architectuurkritiek kan het worden opgevat als een ruimte voor discours of als een optieruimte. Het zijn dit soort overwegingen die mij ertoe hebben gebracht mijn column „Zwischenraum“ te noemen. Ik zal actuele kwesties in de architectuur onderzoeken en fundamentele vragen behandelen. Het zal soms zeker theoretisch zijn, maar – hopelijk – nooit saai. Het begint met de Shabbyshabby-flats in München:
„Het is goed dat we hierover gepraat hebben,“ zegt de ene psychiater tegen de andere. Zo kan de huidige protestcultuur in Duitsland vaak worden samengevat. Wie vraagt naar de diepere betekenis van deze of gene gebeurtenis, krijgt meestal als antwoord: „We willen het discours stimuleren.“
Om ervoor te zorgen dat zo’n discours plaatsvindt binnen een kader dat redelijk verdraagbaar is voor de deelnemers, wordt het geheel geënsceneerd als een participatie-evenement. Sociale media worden gebruikt om mensen aan te moedigen mee te doen, zodat ze zich betrokken voelen – en vooral vermaakt.
Een voorbeeld: de „Shabbyshabby Apartments“, gecreëerd door Benjamin Förster-Baldenius van Raumlabor in Berlijn met de hulp van Matthias Lilienthal, de nieuwe artistiek directeur van het Münchner Kammerspiele theater. Daar wordt het protest tegen de gentrificatie van München verpakt in een leuk participatiespel. Burgers worden uitgenodigd om een zogenaamde Shabbyshabby flat te ontwerpen, een soort eenpersoonsaccommodatie die tijdelijk in München wordt opgezet. Voor 35 euro per nacht kunnen mensen sinds half september overnachten in de door studenten samengestelde hut en spannende dingen beleven.
Het geheel voldoet niet alleen aan het verlangen van moderne mensen naar creatieve zelfontplooiing, het proces van gezamenlijk ontwerpen is ook bedoeld om verschillende sociale groepen samen te brengen. Daarom kan iedereen meedoen, van schoolkinderen tot architecten. Sociale deelname wordt een leuk sociaal evenement.
Het doel van het evenement is overigens om het discours te stimuleren. Maar gaat het echt om een onderdrukt maatschappelijk probleem? Worden hier sociale misvattingen blootgelegd en brutaal in de schijnwerpers van de media gesleept? Nauwelijks.
Iedereen die in München woont, kent het huisvestingsprobleem. Iedereen die naar München verhuist, voelt de volle kracht ervan binnen zeer korte tijd. De kwestie is een constant onderwerp in de media, of het nu Süddeutsche of TZ is. Als je in München naar een restaurant of café gaat, merk je uiterlijk na vijf minuten dat de mensen naast je het over één onderwerp hebben: de woningnood.
Het discours is dus al begonnen. Dit roept natuurlijk de vraag op naar het doel van een dergelijk evenement. Het echte schandaal komt niet eens aan bod bij de „Shabbyshabby Apartments“: de passiviteit van politici, die decennialang schijnbaar hulpeloos hebben toegekeken hoe hun stad werd omgetoverd tot een enorm evenementenmuseum voor veelverdieners en veranderde in een beleggingspand.
Het geheel is waarschijnlijk niet geschikt voor een evenement vanwege de complexiteit. Eenvoudige boodschappen zijn gemakkelijker over te brengen. En dit is precies waar de twee psychiaters die in het begin genoemd werden om de hoek komen kijken. Het enige wat nodig is, is een beetje onschuldige discussie. Dan hebben alle betrokkenen een schoon geweten – en zal er niet zo snel iets veranderen.
Overigens worden de „Shabbyshabby Apartments“ gesteund door de stad München, die kan laten zien hoe zelfkritisch ze is met een campagne als deze. Het feit dat deze zelfkritiek niet echt pijn doet door zijn vaagheid is waarschijnlijk heel welkom.
Misschien zou een beetje meer eerlijkheid van de kant van alle betrokkenen al genoeg zijn – ook al komt dat meestal niet erg vermakelijk over. Misschien zou er dan iets veranderen.