Zijn pad leidde Kéré terug naar Burkina Faso via Berlijn
De architect Francis Kéré, opgegroeid in Burkina Faso en werkzaam in Berlijn, ontvangt in 2022 de Pritzker Prize, ’s werelds meest prestigieuze architectuurprijs. Kéré wordt geëerd als een architect die de afgelopen twee decennia een belangrijke bijdrage heeft geleverd aan meer dan alleen de Afrikaanse bouwcultuur.
Francis Kéré zal in 2022 de Pritzker Prize ontvangen, wat als een verrassing komt ondanks de belangrijke verandering in de manier waarop de prijs wordt uitgereikt. Dit komt omdat bijna alle gebouwen die door Kéré zijn gerealiseerd in Afrika staan, een continent dat vrijwel afwezig is in de architectuurverslaggeving. Wanneer dat de afgelopen jaren wel het geval was, was dat vaak dankzij hem. Met Kéré, die geboren is in Burkina Faso en zijn bureau runt in Berlijn, eert de jury niet alleen een Afrikaanse architect. Ze eert ook een architect die zich nauw betrokken voelt bij Afrikaanse bouwtradities en zichzelf ziet als hun pleitbezorger.
Francis Kéré, geboren in 1965, repareerde als schooljongen in het weekend al lemen huizen in de provinciehoofdstad Tenkodogo. Op 15-jarige leeftijd ging hij in de leer als timmerman en bouwde hij schoolbanken. Zijn eigen schoolervaringen deden hem echter beseffen dat betere schoolbankjes nauwelijks genoeg zouden zijn. „Hoe kun je je op het leren concentreren als je 150 voor een klas moet zitten? De zinderende hitte en de muffe geur zijn mijn jeugdtrauma’s – dat wilde ik veranderen,“ vertelde Francis Kéré de bouwmeester in 2013. Het bouwen van een school werd een van zijn belangrijkste bouwopdrachten.
Francis Kéré’s weg naar dit doel leidde hem via Duitsland. Hij kreeg een beurs, studeerde af aan een avondschool in Berlijn en begon in 1995 met een studie architectuur aan de TU Berlijn. Daar richtte hij in 1998 de vereniging „Schoolbouwstenen voor Gando“ op. Gando is het geboortedorp van Kéré in Burkina Faso. De bouwwerkzaamheden begonnen daar in 2001. In 2004 studeerde hij af in Berlijn. Slechts een paar maanden later ontving hij de Aga Khan Award for Architecture, een van de belangrijkste architectuurprijzen ter wereld, voor de school in Gando.
Het werk aan de school in Gando was nog lang niet voorbij. In de daaropvolgende jaren breidde Francis Kéré het complex uit met lerarenwoningen, een bibliotheek en meer klaslokalen. Hij bleef ook zijn architectonisch vocabulaire uitbreiden en vond nieuwe manieren om uitdrukking te geven aan de ter plaatse beschikbare materialen en bouwtechnieken. Maar bovenal ontwikkelde hij strategieën om zijn architectuur aan te passen aan de plaatselijke klimatologische omstandigheden. Zijn gebouwen hebben een geavanceerd natuurlijk ventilatiesysteem dat oververhitting tegengaat en muffe lucht laat ontsnappen.
In zijn tweede thuisland Duitsland bracht een ander project Francis Kéré veel aandacht. Samen met theaterregisseur Christoph Schlingensief, die in 2010 overleed, ontwikkelde hij het project van een operadorp in Burkina Faso. Schlingensief zelf overleed kort nadat de eerste steen was gelegd. De partner, vrienden en supporters van de regisseur bleven het project echter voortzetten, zodat de eerste bouwfasen nu zijn gerealiseerd. In eerste instantie werden woongebouwen en een school gebouwd. In een volgende bouwfase werd een ziekenboeg gebouwd. In de volgende fase wordt het eigenlijke hart van het project, het festivaltheater, gebouwd.
Een boom voor Londen
Francis Kéré werd buiten Duitsland in Europa bekend met zijn Serpentine Paviljoen. In 2017 kreeg hij de eer om het jaarlijkse tijdelijke bouwwerk in de Londense Kensington Gardens te ontwerpen. Daarmee voegde hij zich bij de internationale architectonische elite die deze eer sinds 2000 te beurt viel, te beginnen met Zaha Hadid. Kéré ontwikkelde het idee van een boom als model voor zijn paviljoen. In Londen ondersteunde een metalen frame een uitgestrekt houten dak als een stam met een kroon van bladeren.
Het dak helde naar binnen en had een ronde opening in het midden. De Engelse regen stortte neer in het midden van het paviljoen. Francis Kéré vierde water dus als een kostbaar goed. Deze waardering lijkt in eerste instantie vreemd voor Noord-Europeanen. Door Afrikaanse ogen is het echter meteen begrijpelijk. Kéré omringde de overdekte ruimte met een ringvormige, geperforeerde houten wand die hij indigoblauw had geschilderd. De kleur was een eerbetoon aan de cultuur van zijn thuisland, waar indigoblauw de kleur is van de feestkleding van jonge mannen.
Première in Weilheim
Sindsdien heeft Francis Kéré projecten gerealiseerd in talrijke, voornamelijk Afrikaanse landen. Hij ontving talrijke prijzen en doceerde aan de belangrijkste universiteiten in Europa en de VS. Zijn gebruik van lokale bouwmaterialen, traditionele bouwmethoden en grondstofbesparende constructie- en bouwtechnologie hebben hem veel erkenning opgeleverd in de westerse architectuurgemeenschap.
In het Noorden heeft hij slechts in geïsoleerde gevallen kunnen bouwen. Veel concepten kwamen niet verder dan de projectstatus. Zijn ontwerp voor het Exilmuseum bleef bijvoorbeeld ongerealiseerd, net als zijn ontwerp voor een woongebouw aan de Lützowufer, beide in Berlijn. Een project in Beieren nadert nu echter de start van de bouw. In Weilheim bij het meer van Starnberg heeft het bureau van Francis Kéré een nieuw gebouw gepland – een school natuurlijk. De Freie Waldorfschule Weilheim bevindt zich al enkele jaren in de planningsfase. Na uitgebreide ontwerpwijzigingen nadert het project nu langzaam zijn realisatie. Het zal interessant zijn om te zien hoe Kéré het schoolthema interpreteert voor Duitse omstandigheden.
Ook interessant: Aga Khan Award winnares Anna Heringer bouwt in Beieren – met behulp van technieken die ze ontwikkelde in het Zuiden.