Overstromingen 2021 – een overzicht

Bij de overstromingen van 2021 in heel Europa kwamen meer dan 230 mensen om het leven. In termen van dodelijke slachtoffers is de overstroming de ergste natuurramp in Duitsland sinds de stormvloed in 1962. Lees verder om erachter te komen hoe de overstromingen van 2021 ontstonden, wat de rol van klimaatverandering is en wat dit betekent voor stadsplanning.

Het lagedruksysteem Bernd veroorzaakte in juli 2021 zware overstromingen in West- en Centraal-Europa. In Duitsland werden en worden vooral de deelstaten Noordrijn-Westfalen en Rijnland-Palts getroffen. Van de Europese buurlanden van Duitsland werden België, Nederland en Zwitserland ook het zwaarst getroffen.

Er is nog steeds acuut gevaar in Erftstadt-Blessem. Hier is tijdens de overstromingen een enorme krater ontstaan, waardoor drie woongebouwen en een deel van het historische kasteel zijn ingestort. Ondertussen is in Beieren en Baden-Württemberg alles veilig: Beieren heeft de noodtoestand opgeheven en het waterpeil in de Rijn en het Bodenmeer blijft dalen. In het westen vorderen de schoonmaakwerkzaamheden en dalen ook de niveaus in de Ruhr en de Moezel, maar de situatie blijft kritiek. Dammen kunnen nog steeds breken, huizen en wegen kunnen nog steeds wegspoelen en instorten.

In Duitsland worden de overstromingen van 2021 beschreven als de ergste overstromingsramp in decennia. Het huidige (22 juli 2021) bevestigde dodental is meer dan 170. 122 mensen stierven in het district Ahrweiler in Rijnland-Palts en 40.000 mensen zijn ook getroffen door de gevolgen van de overstromingen. Sommigen hebben nog steeds geen elektriciteit of water. In NRW kwamen 48 mensen om het leven en in Beieren stierf ook één persoon. Daarnaast worden er nog meer dan 150 mensen vermist.
Verschillende media hebben ook gemeld dat plunderaars en ramptoeristen de getroffen gebieden hebben „bezocht“ in de nasleep van de overstromingsramp. Volgens de Süddeutsche Zeitung hebben Andreas Müller, perswoordvoerder van de politie in Aken, en een woordvoerder van het ministerie van Binnenlandse Zaken in Noordrijn-Westfalen de informatie over plunderingen nu echter ontkend. Er hebben zich tot nu toe geen grote problemen van deze aard voorgedaan.

Hoe de overstromingen van 2021 ontstonden

Hoewel overstromingen deel uitmaken van het natuurlijke proces, veroorzaken ze wereldwijd meer schade dan enige andere natuurkracht. Overstromingen worden enerzijds veroorzaakt door getijden of smeltende sneeuw en anderzijds door eenmalige gebeurtenissen zoals tsunami’s, stormvloeden of zogenaamde overstromingen van de eeuw of zelfs millenniumoverstromingen. De overstromingsramp van 2021 wordt nu al de overstroming van de eeuw genoemd.
Uitgangspunt voor de overstromingen van 2021 was het relatief stationaire lagedruksysteem Bernd, dat leidde tot aanhoudende regen en zware onweersbuien boven Noordwest-Zwitserland, Ticino, Oost-België, Noordrijn-Westfalen, Rijnland-Palts, Baden-Württemberg, Beieren en Saksen. De Duitse weerdienst meldde tot 150 liter regen per nacht.

Het waterpeil overtrof op sommige plaatsen de hoogtepunten van de overstromingen in de Alpen in 2005.

Zoals de volgende video duidelijk uitlegt, kan onze bodem bij langdurige regenval na een bepaalde tijd de watervolumes niet meer opslaan. Het water stroomt dan ongehinderd in de nabijgelegen beken en rivieren. De omliggende uiterwaarden, die gevormd zijn als gevolg van natuurlijke overstromingen, komen onder water te staan. Dit is een natuurlijk proces, vooral tijdens de maanden waarin de sneeuw smelt. Het wordt pas een probleem wanneer, ten eerste, de overstromingen hun „normale“ niveau overschrijden (in 2021 overschreden sommige waterlopen de hoge niveaus van de Alpenoverstromingen in 2005 en de overstromingen in Zwitserland in 2007) en, ten tweede, de overeenkomstige uiterwaarden steeds meer bevolkt zijn of worden.

Daarom duurden de overstromingsgolven zo lang.

De overstromingsramp verliep anders in de gebieden die werden getroffen door de overstromingen van 2021. In de berggebieden zorgde de zware regenval ervoor dat de beken en rivieren snel opzwollen. De overstromingen waren snel maar van korte duur. Aan de rand van de Alpen daarentegen steeg het water langzaam maar gestaag. Dit is de reden waarom de vloedgolven dagenlang aanhielden in onder andere NRW en Rijnland-Palts: Het waterpeil daalde niet. Het water spoelde veel huizen weg of voerde ze zelfs mee. Volgens geomorfoloog Michael Dietze, hier geciteerd door de FAZ, geldt: hoe hoger de stroomsnelheid en hoe hoger het waterpeil, hoe sterker de krachten die auto’s en containers voor zich uit kunnen duwen.

Zware regenval neemt toe als gevolg van klimaatverandering. Dit is nu meermaals wetenschappelijk bewezen. Het is echter moeilijk om individuele gebeurtenissen – zoals de overstromingen van 2021 – toe te schrijven aan klimaatverandering. Dit werd ook bevestigd door Stefan Rahmstorf van het Potsdam Instituut voor Klimaatonderzoek in een verklaring aan het Duitse Science Media Centre (SMC). Volgens de klimaatonderzoeker zijn de huidige weergebeurtenissen altijd een combinatie van het gebruikelijke toeval van het weer en de veranderde randvoorwaarden veroorzaakt door de sterk toegenomen hoeveelheid broeikasgassen in onze atmosfeer.

Lamia Messari-Becker, professor bouwtechnologie en bouwfysica aan de universiteit van Siegen, deelt deze mening ook in een interview met Deutschlandfunk: Weersextremen en natuurrampen horen bij de mensheid, maar klimaatverandering zou ze intensiveren. We moeten nu werken aan systemen voor vroegtijdige waarschuwing en deze massaal verbeteren.

Britse professor definieert monumentale systeemfout

In deze context wordt de vraag gesteld of rampenpreventie in Duitsland heeft gefaald. Verschillende politici – waaronder Karl Lauterbach en Annalena Baerbock – hebben kritiek geuit op risicopreventie. Baerbock riep in het ochtendprogramma van de ARD op tot een „drievoudige nationale inspanning“. Er moeten meer maatregelen worden genomen om het klimaat aan te passen. Steden moeten worden gereorganiseerd en rivieren moeten meer ruimte krijgen, zei de kanselierskandidaat van de Groenen.

Michael Theurer van de FDP zei tegen persbureau dpa dat hij ernstige tekortkomingen zag in de civiele bescherming. Voor hem was de federale minister van Binnenlandse Zaken, Horst Seehofer, direct persoonlijk verantwoordelijk.

Kritiek kwam ook uit het buitenland. De Britse professor hydrologie Hannah Cloke omschreef in de Sunday Times een „monumentale systeemfout“. Satellieten hadden de tekenen tijdig gedetecteerd en de Duitse autoriteiten waren gewaarschuwd.

Horst Seehofer daarentegen houdt in zijn officiële verklaring vast aan de structuur van het systeem voor civiele bescherming, zoals hij aankondigde tijdens zijn bezoek aan de Steinbachdam in Euskirchen. Volgens een woordvoerder vindt ook de Duitse regering de kritiek voorbarig. Zij houdt zich voorlopig nog bezig met het redden van mensen.

Armin Schuster, hoofd van het federale bureau voor civiele bescherming en rampenbestrijding, wees de kritiek ook van de hand. De heer Schuster vertelde ZDF dat de waarschuwingsinfrastructuur had gewerkt en dat de Duitse weerdienst een relatief goede waarschuwing had afgegeven met 150 waarschuwingen. Je kunt hier meer lezen over de verschillende stemmen.

Stedenbouw: Andrea Gebhard ziet nu een plicht voor gemeenten en deelstaten

Civiel ingenieur Lamia Messari-Becker riep in haar interview op de Deutschlandfunk-radio op tot een andere benadering van stadsplanning. Ze verwees specifiek naar de modellen van de watergevoelige stad en de sponsstad. Overtollig water mag de riolering niet overbelasten. Daarom moet het snel worden afgevoerd, aldus Messari-Becker. Bij de wederopbouw zouden ook grote groengebieden gepland moeten worden en ontmanteling zou essentieel zijn. De riolering zou moeten worden aangepast en er zouden retentiebekkens moeten worden gepland. Je moet leren om met de natuur te bouwen – niet ertegen, zegt de civiel ingenieur.

„Landschapsplannen moeten een andere status krijgen“

Andrea Gebhard, voorzitter van de Federale Kamer van Architecten, heeft een vergelijkbaar standpunt. De landschapsarchitect en stedenbouwkundige nam in mei 2021 het voorzitterschap van de BAK over. In een gesprek met G+L over de overstromingsramp in Noordrijn-Westfalen en Rijnland-Palts zei de hoogste vertegenwoordiger van het Duitse architectenberoep: „We moeten anders omgaan met ons land. We hebben retentiegebieden nodig, we moeten de loop van de rivier van begin tot eind analyseren en de woongebieden nader bekijken. Net als in andere landen vestigen mensen zich in Duitsland in gebieden die eigenlijk niet geschikt zijn voor bewoning vanuit het oogpunt van overstromingsbescherming. Bij de herinrichting van een stad moet altijd rekening worden gehouden met bescherming tegen overstromingen en klimaat, maar ook met recreatiemogelijkheden en biodiversiteit. In dit opzicht is het essentieel om veel meer betrokken te raken bij het conceptuele werk, maar ook bij het formele werk. Landschapsplannen moeten bijvoorbeeld een heel andere status krijgen omdat ze rekening houden met het totale landgebruik.“

„We moeten als samenleving handelen“

Volgens Andrea Gebhard is het nu vooral de taak van de autoriteiten om de kans te grijpen – en ook om bestemmingsplannen, landschapsplannen, ontwikkelingsplannen, groenstructuurplannen en geïntegreerde stadsontwikkelingsconcepten aan te passen aan de uitdagingen. „Ik ben al meer dan 30 jaar werkzaam in de stedenbouw en landschapsarchitectuur. We hebben de problemen keer op keer besproken en de bedreigingen en kansen geïdentificeerd, maar de relevantie ervan werd soms niet onderkend. Nu raakt deze relevantie ons met volle kracht. We moeten als samenleving handelen,“ zegt Andrea Gebhard.

„NU ACTEREN – de dringende noodzaak om te handelen op het gebied van klimaatverandering is ook het onderwerp van het juli 2021 nummer van G+L. In het gastnummer roept het planningscollectief bauchplan ).( mensen op om nu actie te ondernemen om een klimaatvriendelijke toekomst te creëren. Lees hier meer over het G+L nummer ACT NOW.