Oostenrijks paviljoen op de Biënnale 2025

In het Oostenrijkse paviljoen op de 19e Internationale Architectuur Tentoonstelling in Venetië richten curatoren Sabine Pollak, Michael Obrist en Lorenzo Romito zich op het huisvestingsvraagstuk onder de titel AGENCY FOR BETTER LIVING. De bijdrage is een reactie op de groeiende huisvestingscrisis in heel Europa met stijgende huren, dubieus vastgoedbeleid, slinkende gemeentelijke huisvesting, toenemende toerisme en speculatieve leegstand. Voor een groot deel van de bevolking wordt wonen in steden steeds onbetaalbaarder – een situatie waarin de architectuur nu stelling moet nemen.

De curatoren hebben een installatie gecreëerd die twee contrasterende stedelijke woonmodellen vergelijkt: Wenen met zijn eeuwenoude traditie van sociale huisvesting en Rome met zijn informele, zelfgeorganiseerde woonvormen. De tentoonstelling maakt bewust gebruik van de symmetrie van het paviljoen, ontworpen door Josef Hoffmann, om deze twee systemen naast elkaar te zetten en hun respectievelijke „intelligenties“ te presenteren in de zin van het algemene thema van de Biënnale „Intelligens. Natuurlijk. Kunstmatig. Collectief“.

Wenen wordt gepresenteerd als een „Caring City“ – een stad die van bovenaf zorgt voor betaalbare huisvesting voor haar inwoners. Rome daarentegen verschijnt als een „stad van ruïnes“, waar moeizame bottom-up processen leiden tot informele vormen van huisvesting met opmerkelijke vormen van zelforganisatie. Terwijl het Weense systeem veiligheid creëert, produceert het Romeinse systeem een actieve en creatieve burgermaatschappij.

Bezoekers worden door de nu afgesloten gang naar de binnenplaats van het paviljoen geleid. Aan de ene kant wordt het systeem van Wenen gepresenteerd en aan de andere kant het systeem van Rome. Op de binnenplaats is een platform voor discussie en wederzijdse uitwisseling, de „Ruimte van onderhandeling“. Beide delen van het paviljoen beginnen met films die de „mythische“ verhalen vertellen van de steden en hun benadering van huisvesting, grondbeleid en stedelijke ruimte.

Het Weense deel van de tentoonstelling bestaat uit negen stations die het Weense systeem analyseren: Foto’s tonen stedelijke en gemeenschappelijke ruimten, vergezeld van filmfragmenten uit verschillende decennia. Infografieken en diagrammen illustreren feiten zoals de relatief lage huurprijzen in Wenen of de structuur van bepaalde gebouwen. Huidige ontwikkelingen worden gepresenteerd aan de hand van nieuwe wijken, waaronder het Sonnwendviertel en het Nordbahnhof.

Het Romeinse gedeelte toont het bewijs van de strijd om woonruimte op verlaten plekken en in mislukte plannen. De geschiedenis van de stad wordt vanuit dit perspectief verteld in de vorm van een sculpturale „Zuil van Trajanus“. Zeven hedendaagse voorbeelden illustreren verschillende vormen van zelforganisatie, waaronder Lago Bullicante, een voormalig fabrieksterrein dat een natuurlijk meer is geworden door infiltratie van grondwater; Ararat, een informele ambassade van de Koerdische gemeenschap; en verschillende gekraakte gebouwen zoals Spin Time, Porto Fluviale en Metropoliz.

In het midden van de binnenplaats ligt een plateau dat bezoekers uitnodigt om uit te rusten en te discussiëren. De vorm interpreteert een niervormig zwembad ontworpen door Josef Hoffmann in 1954, dat ooit deel uitmaakte van de beeldentuin. Het zwembad wordt gereconstrueerd van losse bakstenen – het materiaal waarmee Wenen en Rome zijn gebouwd. Na afloop van de Biënnale worden de bakstenen teruggebracht in de cyclus van de huizenproductie. Planten worden ingebed in het plateau – klimaatwinnaars die bestand zijn tegen de voorspelde hitte in Wenen en Rome. Met 25 vierkante meter komt de oppervlakte van het plateau overeen met een wooneenheid in het Einküchenhaus en Clusterwohnen in Wenen en een voormalige kantooreenheid in Spin Time in Rome.

In het overdekte gedeelte van de binnenplaats toont kunstenaar Armin Linke een fotografisch essay dat is gemaakt tijdens drie maanden veldonderzoek in Wenen en Rome (december 2024 – februari 2025). Het werk documenteert ruimtes van onderhandeling, teambuilding, planning, administratie en zelforganisatie. In Wenen fotografeerde Linke bijvoorbeeld het kantoor van de gemeenteraadslid voor huisvesting en ruimtes voor huisvestingspromotie, terwijl ze in Rome zowel de processen als de plekken fotografeerde die in het paviljoen worden afgebeeld.

Tussen eind mei en november vindt in het Oostenrijkse paviljoen een uitgebreid programma van workshops en presentaties plaats. Tijdens deze evenementen zal met bezoekers en deskundigen worden onderhandeld over de voorwaarden voor een toekomstig BETER LEVEN. Onderwerpen zijn onder andere theorieën over beter wonen, besluitvorming en politiek, economie, genderplanning en feminisme en nieuwe typologieën.

Sabine Pollak is professor ruimte & ontwerpstrategieën aan de Universiteit voor Kunst en Design Linz en runt samen met Roland Köb het architectenbureau Köb&Pollak Architektur in Wenen. Ze doet onderzoek naar huisvesting en feminisme, gemeenschap en stedenbouw.

Michael Obrist is een van de oprichters van feld72 Architekten in Wenen en hoogleraar huisvesting en design aan de Technische Universiteit van Wenen. Daar was hij betrokken bij de oprichting van het interdisciplinaire Centre for New Social Housing.

Lorenzo Romito is kunstenaar, architect, curator en medeoprichter van Stalker (1995-). Hij is professor voor ruimte- en ontwerpstrategieën aan de Universiteit voor Kunst en Design in Linz en doceert samen met Giulia Fiocca openbare kunst aan de NABA in Rome.

Het concept van het „Agentschap

Met het AGENCY FOR BETTER LIVING willen de curatoren de mogelijkheden, ruimtes en regels voor een beter leven voor iedereen onderzoeken en laten zien dat het mogelijk is om iets te doen aan de huidige ontwikkelingen op de woningmarkt. De centrale vraag is hoe het „Weense systeem“ geschikt kan worden gemaakt voor de toekomst en wat het kan leren van de vormen van zelforganisatie in bijvoorbeeld Rome – en omgekeerd, hoe het zorgsysteem in Wenen een sjabloon kan worden voor toekomstige strategieën in Rome.

De tentoonstelling opent op 9 mei 2025 en is tot 23 november 2025 te zien in de Giardini van de Biënnale. De Oostenrijkse bijdrage is in opdracht van het federale ministerie van Huisvesting, Kunst, Cultuur, Media en Sport en wordt ondersteund door talrijke partners, waaronder de stad Wenen, die het ondersteunende programma financiert.

Lees hier meer over het Duitse paviljoen op de Biënnale Architettura 2025 in Venetië.