Oefening, feedback, kennisoverdracht. De reis van een leerplan

„Radicaal duurzaam!“ De Liechtenstein School of Architecture heeft zichzelf gereorganiseerd en haar cursussen afgestemd op de principes van duurzaamheid. Naast upcycling, circulair bouwen en levenscyclusanalyses wordt er nu ook aandacht besteed aan ethiek – de docenten zijn tenslotte verantwoordelijk voor de studenten. Daniel Stockhammer beantwoordde onze vragen.

BAUMEISTER: Stel uzelf even kort voor.

LIECHTENSTEIN SCHOOL OF ARCHITECTURE: Wij zijn het team van de Liechtenstein School of Architecture (LSA) aan de Universiteit van Liechtenstein in Vaduz. Wij zetten ons in voor onderwijs en onderzoek op het gebied van ontwerpen en bouwen met sociale, ecologische, economische en culturele verantwoordelijkheid. Met het oog op sociale veranderingen en de kwesties van verantwoord energie-, land- en materiaalverbruik, hebben we dit jaar onze studieprogramma’s opnieuw ingedeeld en zijn we begonnen met een radicale duurzaamheidscursus. In ons onderzoek en onderwijs houden we ons bezig met de meest dringende problemen en uitdagingen voor de architectuur en ruimtelijke ontwikkeling: van de klimaatcrisis, grondstoffenschaarste en verstedelijkingsprocessen tot de ontwikkeling van duurzame bouwmaterialen zoals klei of innovatieve houttoepassingen. Al onze opleidingen zijn geaccrediteerd door het Royal Institute of British Architects (RIBA). Door samen te werken met internationale partners op het raakvlak van wetenschap en praktijk, zijn wij het toonaangevende onderzoeks- en competentiecentrum voor duurzame architectuur en ruimtelijke ontwikkeling voor Liechtenstein, het Alpenrijndal en de Duitstalige vierlandenregio. We zien onszelf als een open denktank voor kritische en creatieve discussie en actie. We verbinden mondiale vragen en antwoorden met regionale uitdagingen.

B : Waar werkt u aan bij het LSA?

L S A : Samen met onze studenten willen we erachter komen hoe de gebouwde omgeving tot stand komt, waarom ze op deze manier ontworpen wordt en hoe ze in de toekomst ontworpen zou moeten worden. We richten ons op interdisciplinariteit en internationaliteit om vergelijkingen met andere bouwculturen, disciplines en methoden mogelijk te maken.

„Wij rusten architecten uit met de vaardigheden om mondiale en lokale uitdagingen aan te gaan met innovatieve en robuuste oplossingen.“

B : Hoe benader je de taak praktisch?

LSA: Op drie manieren:
1. om actuele onderzoeksthema’s effectiever aan te pakken en jonge onderzoekers beter te integreren, hebben we onze expertise gebundeld in interdisciplinaire specialistische groepen (units). Hierdoor kunnen we snel en flexibel inspelen op maatschappelijke behoeften. In de eenheid „Stedenbouw, architectuur & maatschappij“ richten we ons op de verbanden tussen mensen en ruimte en hoe deze kennis handvatten biedt om urgente maatschappelijke uitdagingen aan te pakken. Onze eenheid „Stedenbouw & ruimtelijke ontwikkeling“ onderzoekt hoe stedelijke landschappen en veerkrachtige nederzettingsstructuren met een lage uitstoot, aangepast aan de klimaatverandering, biodivers en integratief kunnen worden gecreëerd. Met de eenheid Duurzaam bouwen pionieren we met een duurzame toekomst door gebruik te maken van geavanceerde groene technologieën en holistische benaderingen en door architectonische praktijken in harmonie te brengen met de planetaire grenzen van de aarde om de kwaliteit van leven wereldwijd en lokaal te verbeteren. In de eenheid „Building Heritage & Upcycling“ onderzoeken we de materiële en immateriële hulpbronnen van de gebouwde omgeving en ontwikkelen we strategieën voor het behoud, hergebruik en de overgang naar circulaire economieën, rekening houdend met zowel historische waarden als toekomstige aspiraties. En – last but not least – houdt de eenheid „Craft & Structure“ zich bezig met de relatie tussen materiaal, constructie en structuur met betrekking tot duurzaam gebouwde en tektonisch verbonden architectuur.

2. met pro bono projecten: In de module „Pro Bono“ werken we vakoverstijgend aan specifieke projecten om de VN Agenda 2030 en de 17 Duurzame Ontwikkelingsdoelen te implementeren. Studenten zoeken partners uit de praktijk met wie ze projecten plannen en uitvoeren voor het algemeen belang – en zo een bijdrage leveren aan duurzame ontwikkeling in een regionale en internationale context. Bewustwording van de sociale, politieke, ecologische, economische en culturele relevantie van de projecten is bijzonder belangrijk voor ons. Op deze manier brengen we vaardigheden over die verder gaan dan de normale reikwijdte van architectuuropleidingen en rusten we architecten uit met de vaardigheden om mondiale en lokale uitdagingen aan te gaan met innovatieve en robuuste oplossingen.

3. met „hands on“ op de campus: de afgelopen jaren hebben onze studenten zich herhaaldelijk beziggehouden met hun campusomgeving en bijvoorbeeld zelf een seminarruimte verbouwd voor ongebruikelijke vormen van lesgeven en leren. De modelleerwerkplaats en het interieurontwerp van het nieuwste universiteitsgebouw zijn ook ontworpen en mede geconstrueerd door studenten. Het „Solar Tree“ herkenningspunt voor het Spoerry-terrein, inclusief fotovoltaïsche systemen, en de „Alpine Tower“ werden ook ontworpen door studenten.

B : Wordt u geconfronteerd met vooroordelen?

L S A : De laatste tijd wordt vaak gezegd dat architecten en planners nog steeds zo worden opgeleid dat ze veel bestaande gebouwen afbreken en vervangen door niet-duurzame of te extravagante nieuwe gebouwen, waardoor ze aanzienlijk bijdragen aan de klimaat-, hulpbronnen- en sociale crisis. Deze indruk komt, in ieder geval aan onze universiteit, al lang niet meer overeen met de werkelijkheid op het gebied van onderzoek en onderwijs. We hebben onze studieprogramma’s al consequent op elkaar afgestemd, zodat studenten eerst het bestaande gebouwenbestand met zijn mogelijkheden en tekortkomingen leren begrijpen. Hierop voortbouwend ontwikkelen, testen en analyseren we vervolgens gezamenlijk holistische ontwerpen voor duurzame verdere ontwikkeling.

B: Wat was een aha-effect in uw onderzoekswerk?

LSA: De laatste keer dat we onze opleidingen volledig hebben herzien, was vijf jaar geleden. Toen hebben we de opleiding heel projectgericht gemaakt. Veel bijvakken werden direct in de ontwerpstudio’s geïntegreerd. Deze manier van lesgeven was toen erg populair. Maar het concept had ook zijn valkuilen. Studenten vroegen al snel om meer colleges, tentamens en een meer uitgebreide en algemene kennisoverdracht. Dit verraste ons enigszins, maar we hebben de kritiek ter harte genomen. Dit najaar lanceren we nu een volledig herzien bachelorprogramma dat aan deze en vele andere verzoeken voldoet. Vooral in de eerste vier semesters wordt de opleiding weer sterker gekenmerkt door basiscolleges. De ontwerpstudio’s zijn zo opgezet dat ze op elkaar voortbouwen, en er zijn ook veel nieuwe onderwerpen: circulair bouwen, levenscyclusanalyses, upcycling, stedelijke transformatie of ethiek en milieutheorie zullen in de toekomst ook deel uitmaken van de basisopleiding. We blijven ons masterprogramma zien als een „laboratorium“ waar studenten kunnen kiezen uit een breed scala aan ontwerpstudio’s, seminars en individuele keuzevakken om hun studie af te stemmen op hun eigen interesses en hun kennis van specifieke onderwerpen te verdiepen. We benadrukken ook hoe belangrijk het is dat ze in contact komen met onze onderzoeksgroepen. De aangeboden specialisaties komen thematisch overeen met de vakgroepen. Na afronding van het masterprogramma hebben studenten de mogelijkheid om een PhD-programma te volgen bij een van de specialisatiegroepen.