Nieuw Buddenbrookhaus: Lübecks literaire hoogtepunt in beweging

Het oude Literaturhaus werd eind 2019 gesloten – sindsdien wachten de plannen voor het nieuwe Buddenbrookhaus op realisatie.

Het Buddenbrookhaus in de Lübeckse Mengstraße is een bekende instelling – als voorouderlijk huis van de schrijversfamilie Mann en als literair museum trekt het talrijke literatuurliefhebbers van heinde en verre. Omdat de gestage groei van de bibliotheek en de collectie en de toenemende vraag naar rondleidingen en groepsprogramma’s geleidelijk aan duidelijk maakten dat het bestaande gebouw zijn capaciteitsgrenzen had bereikt, werd besloten om uit te breiden.

Daartoe werd het naburige gebouw aangekocht, dat een nieuw deel van het museum moet worden en zal voldoen aan de eisen voor museumeducatieruimtes en barrièrevrije toegang. De moderne nieuwbouw integreert de historische gevels en brengt de naburige gebouwen samen. Het is ook de bedoeling om de tot nu toe ongebruikte grote gewelfde kelder van het naburige gebouw, Mengstraße 6, te gebruiken als een nieuwe educatieve seminarruimte.

Hoewel het Buddenbrookhaus in het pittoreske historische centrum van Lübeck dateert uit 1289, heeft het nu een witte barokke gevel na talrijke veranderingen van eigenaar. Het staat tegenover de middeleeuwse Mariakerk, gebouwd in baksteengotische stijl. De verschillende eigenaren waren kooplieden, raadsleden of burgemeesters en het huis werd verschillende keren verbouwd. De locatie en het onderwerp vereisen nu een hoge mate van gevoeligheid met betrekking tot de stedelijke structuur en geschiedenis bij het verbouwen van het gebouw.

Het architectenbureau TMH Architekten uit Lübeck, dat een internationale ontwerpwedstrijd won, kreeg de opdracht voor de planning en bouw. In samenwerking met Jörn Simonsen en HHL Architekten hebben de architecten een gebouw ontworpen waarvan de kubusvorm is gebaseerd op de klassieke Lübeckse koopmanshuizen. De oorspronkelijke gevel van het Buddenbrookhaus blijft behouden, net als die van het naburige gebouw aan de Mengstraße 6. Hoewel de twee gebouwen inhoudelijk en bouwkundig worden verenigd, blijft de oude stedelijke structuur van beide gebouwen visueel behouden. Dit geldt ook voor de pannendaken.

Bovendien willen de architecten met de individueel ontworpen achtergevel van baksteen de associatie met een boekenplank suggereren en tegelijkertijd de oorspronkelijke gebouwstructuur in herinnering brengen. Volgens de beschrijving zal het nieuwe gebouw een opvallende en bijna sculpturale structuur vormen met een gesloten gevel.

Nadat het oude Literaturhaus eind 2019 werd gesloten, begon de verbouwing, ondersteund door financiering. Aanvankelijk werd archeologisch onderzoek gedaan in de historische gewelfkelder. Maar het vervolg werd gedwarsboomd. De verbouwingswerkzaamheden moesten worden stopgezet toen een burgerinitiatief zich hiertegen verzette met een beroep op de bescherming van historische monumenten. De kern van de zaak was dat het eerder genoemde middeleeuwse gewelf in de kelder in kleine delen verwijderd had moeten worden om de installatie van een voorgeschreven vluchttrap mogelijk te maken. Hierdoor kwam de door de staat toegezegde financiering van 19 miljoen euro in gevaar.

Wat is de situatie nu? Na het stilleggen van de bouw en talrijke onderhandelingen in de gemeenteraadsvergaderingen werd een consensus bereikt om de omstreden trap als buitentrap te realiseren om het middeleeuwse gewelf te behouden. De extra kosten voor het herontwerp, die ontstonden als gevolg van de geschillen, worden gedragen door de Hanzestad Lübeck en de overheidssubsidie blijft bestaan.

De eerste verwijzing naar Thomas Manns „roman van de eeuw“ kwam met de opening van boekhandel Buddenbrook in de jaren 1920. Het huis had al een bewogen geschiedenis achter de rug. Het was al sinds de 18e eeuw eigendom van de familie Mann en diende als woonhuis en soms als hoofdkantoor van het bedrijf. De grootouders van Thomas en Heinrich Mann woonden hier en de sfeer stond model voor de literaire setting van „Buddenbrooks“. De grootmoeder, consul Elisabeth Mann, woonde in het huis tot 1890.

Daarna veranderde het huis weer van eigenaar en werd het gedeeltelijk afgebroken en verbouwd. De nationaalsocialisten hernoemden het huis in 1933 om de verwijzing naar de politiek ongewenste schrijver te verwijderen. Het huis werd omgedoopt tot „Wullenweberhaus“ naar een voormalige burgemeester van de stad. Tijdens een luchtaanval in 1942 bleven alleen de gevel, de gewelfde kelder en delen van de middeleeuwse brandmuur overeind. Dit werd trouw gerestaureerd in 1957/58.

Met de bouw van de „Thomas Mann-kamer“ op de tussenverdieping van het huis in 1975 werd een verdere historische punt gezet in het streven om het huis te vestigen als een plek met een rijke geschiedenis. Dit idee werd verder uitgewerkt in 1991 toen de Hanzestad Lübeck, gesteund door de federale en deelstaatregeringen en de gemeenteraad van Lübeck, het huis kocht met het besluit om hier een Heinrich en Thomas Mann Centrum te vestigen. Uiteindelijk opende het „Buddenbrookhaus“ zijn deuren als literair museum in 1993, hetzelfde jaar waarin de 850e verjaardag van de Hanzestad Lübeck werd gevierd.

Nadat we het eens waren geworden over een compromis in de planning, wachten we nu op de voortzetting van de verbouwingswerkzaamheden. De nieuwe openingsdatum is vastgesteld op 2031. Je vraagt je af of de inwoners van Lübeck zich wel bewust zijn van de omvang en het belang van dit culturele aantrekkingspunt. Het theater wordt beschouwd als een magnetische toeristische attractie in Noord-Duitsland. In het jaar voor de sluiting kwamen er jaarlijks meer dan 51.000 bezoekers naar het Buddenbrookhaus.

Op nationaal niveau wordt het heen en weer geschuif over het Buddenbrookhaus met een licht hoofdschudden bekeken. Er wordt ook veel gespeculeerd over welke andere redenen en invloeden er op de achtergrond meespelen. Het feit dat het verlies van zeven vierkante meter van een onder monumentenzorg vallende gewelvenkelder – die tot dan toe geen enkele aandacht had gekregen – zo belangrijk wordt gevonden dat het gebouw tien jaar lang gesloten is, lijkt buiten proporties: 26 van de in totaal 450 vierkante meter kelderruimte staan op het spel. In ruil daarvoor moet het museum accepteren dat het in totaal meer dan 10 jaar verliest.

Op dit moment vertrekken literatuurreizigers gefrustreerd als ze zien dat het museum gesloten is. Het museum gaat door met tentoonstellingen op andere locaties in de stad, zoals het middeleeuwse St Annen Museum, waar de tentoonstelling „De Toverberg“ wordt gehouden. Maar de belangrijkste attractie ontbreekt. Een ander bitter gevolg is dat een winkel in de directe omgeving, die had geprofiteerd van de toestroom van bezoekers, al heeft moeten sluiten. Al met al blijkt de algehele situatie moeilijk te communiceren en is het niet duidelijk waarom de zaken zo langzaam vorderen. Ondanks de vertragingen belooft het nieuwe Buddenbrookhaus een visuele en culturele attractie te worden die het literaire erfgoed van de stad Lübeck levend zal houden.

Tussen haakjes: twintig jaar na de verwoestende brand in de Anna Amalia-bibliotheek in Weimar maakt de Klassik-Stiftung Weimar aanzienlijke vooruitgang met het herstel van de boeken en geschriften die door de brand werden beschadigd.