Museum uitbreiding door KAAN Architecten

KAAN Architecten uit Rotterdam hebben het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten in Antwerpen KMSKA ingrijpend gerenoveerd. Tegelijkertijd hebben ze de tentoonstellingsruimte aanzienlijk uitgebreid. De bijzonderheid: De uitbreiding is van buitenaf onzichtbaar.

In 2003 schreef de Vlaamse regering een wedstrijd uit voor de renovatie en modernisering van het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten (KMSKA) in Antwerpen, een van de belangrijkste musea van België. De wedstrijd werd gewonnen door het Nederlandse bureau KAAN Architecten uit Rotterdam. De architecten ontwikkelden een masterplan voor het gehele museumcomplex. Naast de uitgebreide renovatie planden ze ook een uitbreiding van het gebouw, dat tussen 1884 en 1890 werd opgetrokken in een monumentale neoklassieke stijl.

De architecten van het historistische gebouw, Jacob Winders en Frans van Dyck, ontwierpen hun gebouw oorspronkelijk als een daglichtmuseum. De tentoonstellingszalen werden verlicht door ramen en grote dakramen. Tegelijkertijd boden de ramen ook uitzicht op de omliggende stedelijke ruimte. Met de veranderende praktijken van museologie en scenografie veranderde ook het gebruik van het KMSKA-gebouw. De oorspronkelijke planning was nauwelijks herkenbaar.

Het masterplan van KAAN Architecten voorzag daarom in de restauratie van het oude gebouw van het museum, niet in de laatste plaats om de historische architectuur haar oorspronkelijke effect terug te geven. Tegelijkertijd planden de architecten een uitbreiding van de museumruimte. De nieuwe ruimtes moesten van buitenaf onzichtbaar blijven om geen afbreuk te doen aan het solitaire ontwerp van het oude gebouw.

Vandaag is het KMSKA verdeeld in drie zones: de publieke ingang, de centrale tentoonstellingszalen en de kantoren aan de achterkant van het gebouw. De inkomhal omvat een interactieve informatiezone, een café, een auditorium en een boekhandel. De entree leidt vervolgens naar de majestueuze Keyser Hall, genoemd naar de kunstenaar Nicaise de Keyser. Hier beginnen twee verschillende paden. De ene leidt via de grote trap naar het gerenoveerde 19e-eeuwse museum. De andere gaat rechtdoor en leidt bezoekers naar het nieuwe 21e-eeuwse museum.

Als bezoekers door het historische museum lopen, komen ze door een reeks tentoonstellingszalen die in donkerroze, groen of rood zijn geschilderd. Eikenhouten deuren, hoge pilaren en ornamenten op de plafonds getuigen van de pracht en praal van het historisme. Het kleurenpalet van de renovatie is gebaseerd op de originele kleuren. Op de begane grond herstellen grote ramen het contact met de buitenruimte. De tentoonstellingszalen op de tweede verdieping worden daarentegen verlicht door dakramen. De kunstwerken kunnen hier worden bekeken vanaf elegante sofa’s. De werken van Rubens en van Dyck, de grote zonen van de stad, wiens schilderijen de hoogtepunten van de collectie vormen, hangen er.

Bezoekers betreden de nieuwe tentoonstellingszalen ook vanuit de entreehal. Ze werden gecreëerd op de plaats van de vier binnenhoven van het gebouw. Kaan Architects bedekte de binnenplaatsen met in totaal 198 driehoekige, op het noorden gerichte daklichtelementen. De architecten verdeelden de resulterende ruimtelijke volumes in drie niveaus: een tentoonstellingszaal van twee verdiepingen op de begane grond, een tussenverdieping en een dakraamzaal. Alle drie de tentoonstellingszalen, boven elkaar geplaatst, zijn verbonden door brede, atriumachtige schachten die het daglicht tot op de begane grond brengen. Terwijl de bovenste en onderste verdiepingen baden in glinsterend wit, is de tussenverdieping ontworpen in middernachtblauw. Hier worden lichtgevoelige kunstwerken zoals prenten en tekeningen tentoongesteld.

De vloerhoogtes in de nieuwe secties zijn onafhankelijk van de vloerhoogtes in het oude gebouw. Een lange en indrukwekkende trap verbindt de nieuwe tentoonstellingshal op de begane grond met de zalen op de verdiepingen. Als materiaalcontrast gebruikte KAAN Architecten in de twee witte tentoonstellingshallen sterk geaderde natuursteen, waarvan balustrades, banken en een ingelegde band in de lichtput zijn gemaakt. Deze elementen dragen de waardige pracht van het oude gebouw over naar de nieuwe museumzalen van het KMSKA.

Hoewel de architecten in de meeste delen van het KMSKA de oorspronkelijke kamerindelingen hebben behouden of hersteld, waren op sommige plaatsen wijzigingen nodig om de nieuwe onderdelen te ontsluiten. De planners hebben echter geprobeerd om deze ingrepen zo onopvallend en harmonieus mogelijk in het bestaande gebouw te integreren. Zo moest bijvoorbeeld de muur tussen de Rubenszaal en de van Dyckzaal verplaatst worden om toegang te geven tot de Mazzanin en de Oberlichtsaal in het nieuwe gebouw. Andere verbouwingen dienen daarentegen de functionaliteit van het museum. De architecten installeerden bijvoorbeeld een roterende wand op de bovenverdieping van het oude gebouw. Dit is een vijfeneenhalve meter brede en negen meter hoge afsluitbare wandopening waarmee schilderijen van groot formaat naar de goederenlift kunnen worden getransporteerd.

Het werk aan het museum is echter nog niet klaar. In de volgende bouwfase worden de kantoren van het museum verbouwd. Daarnaast moet het nieuwe ventilatiesysteem nog in werking worden gesteld, de nieuwe tentoonstellingsarchitectuur worden ingericht, de museumtuin worden aangelegd en, last but not least, moet de kunst natuurlijk terugkeren naar het KMSKA. Er wordt ook een nieuw mozaïek gelegd in de inkomhal. Een datum voor de heropening van het museum is dus nog niet vastgelegd. Maar anticipatie is zeker op zijn plaats.

De veelgeprezen uitbreiding van het Kunsthaus Zürich door David Chipperfield Architects is daarentegen erg zichtbaar. We vertellen je wat het gebouw kenmerkt.