Op 31 oktober 2011 werd een centraal gedenkteken voor de 15 nazikampen in Emsland en hun slachtoffers geopend in het voormalige concentratie- en gevangenkamp Esterwegen in Emsland. Het ontwerp is afkomstig van het Hamburgse bureau WES & Partner en Hans-Hermann Krafft uit Berlijn, die in 2007 de wedstrijd voor het ontwerp van de centrale gedenkplaats wonnen. De nazi’s bouwden het kamp in Esterwegen in 1933 als een modelkamp. De gevangenen noemden het al snel „de hel aan de rand van het bos“.
Vandaag de dag documenteren stalen strips in de grond, hoogteverschillen en ophogingen de verschillende fasen van het kamp. Overblijfselen van de kampactiviteiten zijn bewaard gebleven, maar er zijn geen gebouwen gereconstrueerd. „Kijkvensters“ benadrukken de overblijfselen van het kamp. De landschapsarchitecten hebben de populatie Amerikaanse rode eiken uitgedund zodat dichte boombeplanting de locaties van de barakken traceert. Cortenstalen elementen doen denken aan wachttorens, poorten en muren. De zogenaamde trechter leidt bijvoorbeeld van het bewakersgedeelte naar het gevangenkamp. De namen van alle kampen in Emsland staan vermeld in een wandschijf met een kijksplit. Een verhoogde stalen loopbrug leidt van de kampweg door de nieuwe foyer van het documentatiecentrum de heide op. De „Zwijgkamer“, een kubus van zes meter lang met turfstenen die op houten planken zijn gestapeld, is nog niet gerealiseerd.
De gedenkplaats Esterwegen is een van de grootste nazi-gedenktekens in Duitsland. Naast het voormalige concentratie- en gevangenkamp omvat de gedenkplaats ook het systeem van 15 zogenaamde Emsland-kampen, die zich uitstrekken van het noordelijke Emsland tot het naburige district Grafschaft Bentheim in het zuiden. Onmiddellijk na de Tweede Wereldoorlog richtte het Britse Rijnleger in de barakken van het kamp Esterwegen het 101e Burgerinterneringskamp op, later het Gevangenkamp. Van 1953 tot 1959 diende het als doorgangskamp voor vluchtelingen uit de door de Sovjet-Unie bezette zone. Tussen 1963 en 2001 had de Bundeswehr er een kledingdepot en later een horecadepot. Tot slot was het de locatie voor een militaire reservehospitaalgroep. Hiervoor werden alle bovengrondse gebouwen uit de nazitijd gesloopt. Aan weerszijden van de 480 meter lange kampweg werden 19 nieuwe hallen gebouwd.
Deze werden in 2001 gesloopt toen de Bundeswehr afstand deed van het terrein. De belangrijkste en grootste historische getuigenis van de kamptijd is de kampweg, die destijds door de gevangenen moest worden aangelegd en ruw verhard. Hij is volledig bewaard gebleven onder een betonnen bestrating uit de jaren 1970. Voor de rest waren er alleen resten van funderingen en vloerbedekking. Het district Emsland nam het terrein in 2001 over en het tijdelijke Esterwegen Memorial werd in mei 2006 geopend. In 2007 won het Hamburgse bureau WES & Partner met Hans-Hermann Krafft de samenwerkingsprocedure met vier bureaus voor het herontwerp van de buitenfaciliteiten van de gedenkplaats. Hun concept is gebaseerd op de vertaling van de belangrijke elementen van de topografie van het kamp in tweedimensionaal gevouwen cortenstalen muren. De landschapsarchitecten gebruikten cortenstaal overal waar grenzen gemarkeerd moesten worden, zoals de dodenstrook en de verblijven van de gevangenen.
Foto’s en plattegrond: WES & Partner/Hans-Hermann Krafft