Mies van der Rohe-prijs 2017

Voordat de Mies van der Rohe Award dit jaar werd uitgereikt, dachten veel mensen aan het Spaanse bedrijf Barozzi Veiga, dat de internationale wedstrijd twee jaar geleden won met zijn Szczecin Philharmonic Hall. Maar dit jaar was alles anders. Niet de culturele gebouwen in Ribe in Denemarken, Ribesaltes in Frankrijk of Katyn in Polen wonnen de wedstrijd, maar de renovatie van een massawoningbouwproject in de voormalige Amsterdamse probleemwijk Bijlmermeer.

Het landgoed in Amsterdam Zuidoost is nog steeds in de geest van Cornelis van Eesteren’s „Algemeen Uitbreidingsplan“ uit 1934, dat als doel had om het Charter van Athene op grote schaal te realiseren. In de naoorlogse jaren drongen stedenbouwkundigen aan op grootschalige projecten.

In 1965 werden enorme wooncomplexen gebouwd in Amsterdam-Noord en de Bijlmermeer om een woonparadijs te creëren voor de middenklasse, die werd bevoordeeld door de economische bloei. Maar ze verhuisden al snel uit dit vermeende paradijs. De Bijlmermeer, gepland door Siegfried Nassuth voor honderd tienduizend mensen, bleek al snel een planningsfout van immense proporties.

De betonnen woestijn van de Bijlmermeer ontwikkelde zich steeds meer tot een getto nadat veel Surinamers hun nieuwe onafhankelijke thuisland verlieten om zich in Amsterdam Zuidoost te vestigen. De gettovorming van de buurt en de sociale verpaupering van de bewoners leidden al snel tot grote sociale conflicten. Daarom was het motto sinds de jaren 1990: sloop en differentiatie.

Wat overbleef was de 400 meter lange lintvormige structuur „Kleiburg“, een complex met 500 wooneenheden, een overblijfsel uit het modernistische tijdperk. NL-architecten, die in 2005 al de Prijs voor Opkomende Architecten hadden gewonnen voor de onconventionele BasketBar in de Uithof in Utrecht, stelden een totaal onspectaculair concept voor Kleiburg voor: Een voorzichtige benadering van het brutalistische modernisme.

Omdat renovatie goedkoper moest zijn dan sloop, werd besloten tot minimale ingrepen: het strippen van de wooneenheden, het verplaatsen van de buitenliften in het gebouw en de opslagruimtes van de begane grond naar het einde van de woonlagen.

Voor de rest werden de kopers aangemoedigd om hun flats zelf te renoveren, vergelijkbaar met Alejandro Aravena’s Chileense Iquique project. NL-architecten ontwikkelde slechts een gestandaardiseerde basisopzet bestaande uit raam-deurcombinaties en optionele samenvoeging van flats. De Amsterdamse architecten zijn dus slechts de makers van de gemoderniseerde lintstructuur, de echte architecten zijn de bewoners zelf.