MCBW Talk: Geen bla bla bla! Over creatieve stedelijke ontwikkeling

Op 20 mei organiseerde Baumeister samen met het jonge architectennetwerk NXT A een lezing over creatieve stadsontwikkeling. De gesprekspartners Tina Zoch van Münchner Gesellschaft für Stadterneuerung mbH (MGS) en Alexander Deubl en Konstantin Landuris, beide freelance kunstenaars en medeoprichters van het Studio+ collectief, bespraken leegstand, tijdelijk gebruik, hoge huren en ingewikkelde financieringspotten.

De Munich Creative Business Week (MCBW) vond plaats in München van 14 tot 22 mei onder het motto „Moving Horizons“. MCBW richt zich op ontwerpers en designliefhebbers en is ook een platform voor de Beierse creatieve industrie. Gedurende negen dagen konden bezoekers talrijke tentoonstellingen, lezingen, gesprekken en discussies bijwonen in de wijk Maxvorstadt in München.

Als partners van MCBW organiseerden Der Baumeister en het jonge architectennetwerk NXT A op vrijdagmiddag de lezing „Kein Blabla! over creatieve stadsontwikkeling“ op vrijdagmiddag 20 mei. Na afloop bood „Bier & Architectuur“ de gelegenheid om dieper in te gaan op het onderwerp van de lezing of om gewoon gezellig bij te praten. Het decor voor het evenement was het „Komitee“, een ontspannen pub in Maxvorstadt die ’s avonds laat ook luidruchtig kan zijn.

„Onafgemaakte“ wijken bieden meer ruimte voor creatieve stedelijke ontwikkeling

Onze collega Magdalena Schmidkunz sprak een goed uur met Tina Zoch, Alexander Deubl en Konstantin Landuris over creatieve en culturele stadsontwikkeling in München. Tina Zoch is projectmanager bij Münchner Gesellschaft für Stadterneuerung mbH (MGS), een gemeentelijk bedrijf van de stad München dat actief is op het gebied van wijkontwikkeling. Een van de projecten waar Tina Zoch verantwoordelijk voor is, ligt in het oosten van München, in Berg am Laim – een wijk waar veel winkels sluiten en leegstand, wedkantoren en nagelsalons achterblijven. Om het trading-down effect in Berg am Laim tegen te gaan, lanceerden Tina Zoch en haar team het BAAAL-project.

BAAAL wil leegstand bemiddelen aan handelaars, creatieve professionals en andere geëngageerde individuen voor tijdelijk en meervoudig gebruik. Het doel is om het wijkcentrum op te waarderen en de gebruiksdichtheid in de wijk te verhogen. BAAAL werd in februari van dit jaar gelanceerd. De eerste samenvatting? Het blijft spannend. Volgens Tina Zoch zijn er dikke planken die geboord moeten worden. Het werk bestaat er vooral uit om de lokale bevolking aan boord te krijgen en vertrouwen op te bouwen. Ze zijn vaak sceptisch over creatieve tussentijdse en meervoudig gebruik. Het schrijven van concepten of het vinden van creatieve mensen die geïnteresseerd zijn in het gebruik van ruimtes is minder een probleem – ook al geven de meeste kunstenaars in eerste instantie de voorkeur aan binnenstedelijke wijken boven de wijk Berg am Laim. In dit geval probeert Tina Zoch te bemiddelen: „In een wijk die nog niet ‚af‘ is, kun je je creativiteit misschien beter uitleven en veel, veel meer creëren,“ zegt Tina Zoch.

Super+ verhuurt bijna 200 studio’s in München

Er zijn enkele parallellen tussen het werk van Tina Zoch en dat van Alexander Deubl en Konstantin Landuris: Alexander Deubl en Konstantin Landuris beheren ook projecten voor tijdelijk gebruik in München. Samen met Christian Muscheid richtten ze in 2012 het collectief Super+ op. Hun eerste project was een leegstaand tankstation uit de jaren 1960, dat Super+ een jaar lang gebruikte met vernissages, modeshows en installaties. Kort daarna huurde het collectief zeven studio’s voor tijdelijk gebruik in de Frauenhoferstraße. Na een jaar moesten de kunstenaars het pand echter verlaten. Sindsdien zijn de projecten voor tijdelijk gebruik geleidelijk uitgebreid. Tegenwoordig verhuurt en beheert Super+ bijna 200 studio’s in de hoofdstad van de deelstaat. Daarmee is Super+ een van de grootste studio-exploitanten in München. De gebouwen bevinden zich aan de Schwabinger Tor(@TROPICA en @schwabingertor), in het Gesundheitshaus aan de Dachauerstraße(@KUNSTLABOR 2) en in Moosach(@MichaelUnholzer).

Met zijn vele projecten heeft Super+ naam gemaakt in München en het vertrouwen gewonnen van privé-eigenaren. „Sommige mensen kennen ons nu en vragen ons of we een tussentijds gebruik in gebouw X willen plannen,“ zegt Konstantin Landuris, een oprichter van Super+ en freelance interieurontwerper. Dit is echter niet de regel. Super+ heeft de meeste van zijn panden op de „conventionele“ manier verworven. Zo vonden de drie bijvoorbeeld de oude klederdrachtfabriek in Moosach, het Atelierhaus @MichaelUnholzer, via het platform ImmoScout.

„Gebouwen kunnen beter leeg blijven voordat ze worden verhuurd“

Konstantin Landuris en Alexander Deubl melden dat het over het algemeen niet eenvoudig is om eigenaren te overtuigen tijdelijk gebruik toe te staan. Eigenaren zijn meestal bang dat leegstaande panden tot problemen zullen leiden wanneer ze verkocht worden; dat creatieve professionals de ruimtes zullen beschadigen of uiteindelijk zullen weigeren om uit de gebouwen te verhuizen.

Een oplossing zou kunnen zijn dat de gemeente leegstaande ruimtes zelf huurt en onderverhuurt aan creatieve professionals en vakmensen. Eigenaren zullen de gemeente of een gemeentelijk bedrijf als MGS immers eerder vertrouwen dan een kunstenaarsvereniging. Maar helaas heeft MGS hier te weinig speelruimte, betreurt Tina Zoch. En dus blijven gebouwen leeg staan voordat ze worden verhuurd.

„In de directe omgeving zijn mensen in eerste instantie niet zo blij“

Een absurde realiteit: in een stad als München, waar jaarlijks zo’n duizend mensen naartoe verhuizen en nog eens duizend op straat leven, staan gebouwen leeg. Tina Zoch antwoordt ontkennend op de vraag of MGS als gemeentelijk bedrijf toegang heeft tot meer gegevens om leegstand op te sporen en eventueel onder te brengen bij kunstenaars. MGS kan namen van eigenaren opvragen, maar er worden geen contactgegevens opgeslagen. De stad München weet ook niet welke gebouwen leegstaan. „De stad probeert momenteel een register van leegstaande panden op te zetten. Zo’n register kan echter nooit de gelijktijdigheid in een stedelijk gebied weergeven. Het gebruik kan binnen een paar dagen veranderen,“ zegt Tina Zoch.

Maar zelfs als de stad wist waar de leegstand was en de eigenaren openstonden voor creatief gebruik, kost het tijd voordat de ateliergebouwen worden geaccepteerd door de lokale bevolking. „In de directe omgeving zijn mensen in het begin niet zo blij omdat ze zich gestoord voelen door bijvoorbeeld avondwerk en feestjes,“ zegt Alexander Deubl. In de Trachtenfabrik in Moosach gebruiken veel inwoners van Moosach nu echter ook de ateliers en de bakker aan de overkant kent de kunstenaars als vaste gasten. Volgens Konstantin Landuris is er echter minder sprake van netwerken tussen de ateliers en de buurten. Dit komt ook doordat de ateliers niet altijd een café hebben of veel evenementen organiseren.

Is creatieve stadsontwikkeling überhaupt creatief?

Tina Zoch meldt ook dat mensen vaak „hun zeepbel achter zich aan slepen“ en dat het vaak moeilijk is om mensen ter plaatse enthousiast te maken voor echt nieuwe benaderingen. „Ik heb echt het gevoel dat het alleen werkt door persoonlijk contact. Je moet mensen echt goed leren kennen om ze bij projecten te betrekken. Dat kost veel tijd,“ zegt Tina Zoch. En toch is het werk belangrijk. Ruimtes of financiering voor creatief gebruik worden immers vaak „altijd aan dezelfde mensen toegewezen“. Dit roept de vraag op: Hoe kunnen spelers in (creatieve) stedelijke ontwikkeling meer divers worden?

De stad München lanceert momenteel een proefproject genaamd „Munich Creative Heart Beat“ onder leiding van het Cultural and Creative Industries Competence Team. Het project is beperkt tot het gebied binnen de historische ring rond het stadscentrum en is bedoeld om nieuwe toewijzings- en financieringsprocedures voor tussentijds gebruik te testen en zo ook geheel nieuwe spelers aan te spreken. Het doel is ook om het voor kunstenaars gemakkelijker te maken om omschakelingsfinanciering of individuele projectkosten te verkrijgen. De reden hiervoor is dat strenge financieringseisen momenteel in sommige gevallen verhinderen dat creatieve professionals steun krijgen. Alexander Deubl en Konstantin Landuris melden bijvoorbeeld dat de studiefinanciering van de stad München niet van toepassing is als de prijs per vierkante meter te hoog is of de duur van het huurcontract – projecten voor tijdelijk gebruik zijn vaak beperkt tot een jaar – te kort is. Wat zou helpen is een financieringspot die snel steun biedt aan kunstenaars – meer in de trant van een gieterprincipe.

Financiering organiseren, huurovereenkomsten tekenen, overleggen met eigenaars en buren … Op het eerste gezicht klinkt het werk van Tina Zoch, Alexander Deubl en Konstantin Landuris niet als creatieve ontwikkeling. Een groot deel van hun werk bestaat uit organiseren en beheren. Is creatieve stadsontwikkeling überhaupt wel creatief? „Elke buurt heeft zijn eigen strategie en individuele oplossingen nodig. Wijken kunnen niet op een tekentafel worden ontwikkeld. Maar dat is precies wat het werk spannend en creatief maakt,“ zegt Tina Zoch. Alexander Deubl vindt het werk ook erg creatief. Het is vooral leuk om de „parels“ te zien die ontstaan.

Ook interessant: Baumeister’s lezing bij MCBW 2022 over snel ontwerpen.