Marat en zijn replica’s

Deze zomer toonde een multimediatentoonstelling in Brussel (Koninklijke Musea voor Schone Kunsten) aan hoe fascinerend een werk van Jacques-Louis David vandaag de dag nog steeds is voor onderzoekers en kunstenaars: „De dood van Marat“. Het Europees Centrum voor Archeometrie van de Universiteit van Luik gebruikte moderne beeldvormingstechnieken en niet-invasieve fysisch-chemische analyses om voor het eerst replica’s van het beroemde schilderij te onderzoeken.

De arm die de bungelende veer vasthoudt, het mes van de moordenaar Charlotte Corday op de vloer, het bloedrode water in de badkuip – een wereldlijke pièta die in de zomer van 1793 werd gemaakt in het Parijse atelier van de neoklassieke schilder Jacques-Louis David. In de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten hangt het emblematische werk van de Franse Revolutie normaal gesproken in zaal 55 in de afdeling Oude Meesters. Een interne tentoonstelling toont momenteel echter een verbijsterend aantal bijna identieke Marats. Een van de schilderijen is een anoniem werk dat na 1840 werd gemaakt. De andere, in bruikleen van het Paleis van Versailles en de Musea voor Schone Kunsten van Reims en Dijon, zijn drie van de slechts vier bekende replica’s die onder zijn supervisie in het atelier van de Fransman zijn gemaakt. Een vierde exemplaar uit het Louvre ontbreekt omdat het zich momenteel in Athene bevindt. Bij elkaar op een rij vormen al deze Marats een bizarre parade van stervende revolutionairen, waarvan de details voor het eerst met elkaar vergeleken kunnen worden.

Het Europees Centrum voor Archeometrie van de Universiteit van Luik heeft deze taak op zich genomen met behulp van moderne beeldvormingstechnieken en niet-invasieve fysisch-chemische analyses als onderdeel van een materiaaltechnisch onderzoek. Dit maakte het mogelijk om de materiële biografie van het schilderij te vervolledigen in termen van schade of opzettelijke veranderingen die in de loop van de decennia hebben plaatsgevonden. In combinatie met de ateliervariaties uitgevoerd door assistenten en archiefonderzoek werden verbazingwekkende inzichten verkregen in alle lagen die natuurlijk niet direct zichtbaar zijn in het werk.

Restaurateur en kunsthistoricus Dr. Catherine Defeyt legt uit hoe het gezicht en de hand van Marat werden geschilderd

Het doek werd lange tijd verborgen gehouden om politieke redenen – Napoleon wilde het bijvoorbeeld persoonlijk in handen krijgen – voordat het uiteindelijk in 1893 werd nagelaten aan de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België door de kleinzoon van de kunstenaar, die tijdelijk in ballingschap in Brussel verbleef. In de tentoonstelling hangt het naast twee infraroodversies. „Hoewel er al veel is geschreven over dit onderwerp, dat vanuit kunsthistorisch oogpunt uiterst relevant is, heeft onze analyse uiteindelijk nieuwe ontdekkingen opgeleverd,“ legt restaurator en kunsthistoricus Dr. Catherine Defeyt van het Europees Centrum voor Archeometrie aan de Universiteit van Luik en de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten in Brussel uit. Een van de belangrijkste observaties is de compositorische verandering in de manier waarop het gezicht en de hand van Marat zijn geschilderd. Er werd opgemerkt dat het papier dat Marat vasthield op het moment van de moord, op het schilderij van zijn rechterhand naar zijn linkerhand werd verplaatst. Volgens Defeyt toont dit aan dat de kunstenaar de politieke aard van zijn werk wilde benadrukken.

Wat bracht infraroodreflectografie aan het licht?

Andere nieuwe vondsten zijn onder andere het feit dat het schilderij niet, zoals lang werd aangenomen, was gewit met loodwit, zegt Defeyt: „Er werden vezelresten ontdekt die erop wijzen dat het doek was gecamoufleerd door het achter een ander wit doek te spijkeren, als een eenvoudige drager die wachtte om beschilderd te worden. Behoorlijk slim!“ De infrarode reflectografie onthulde verder dat David zich, om tijd te besparen, had laten inspireren door een lijkenhand en het dodenmasker van Marat, die eerder waren gebruikt in zijn voorbereidende tekeningen.

Lees meer in RESTAURO nummer 5/2022.

Ontdek meer over het schilderij „De dood van Marat – Revolutie en schilderkunst“ van Jacques Louis David in de video (documentaire F 2012 van Martin Fraudreau):