Lichtvervuiling: gevaarlijk, maar gemakkelijk te verminderen

Honderd jaar geleden zag je gegarandeerd sterren als je naar de nachthemel keek. Tegenwoordig kun je door lichtvervuiling echter bijna niets meer zien, vooral in steden. Lees meer over het belang van lichtvervuiling, die niet alleen ons zicht op de sterrenhemel belemmert, maar ook ons milieu, onze veiligheid, onze gezondheid en die van wilde dieren in gevaar brengt.

Lichtvervuiling wordt veroorzaakt door ongepast of overmatig gebruik van kunstlicht. Het kan ernstige milieueffecten hebben op mensen, wilde dieren en het klimaat. Vooral nachtelijk licht van steden leidt tot overmatige helderheid, wat visueel ongemak veroorzaakt, een verheldering van de lichthemel en zogenaamde „lichtvervuiling“. Licht valt op plaatsen waar het niet bedoeld of nodig is.

Dit type vervuiling is een neveneffect van de industrialisatie. Bronnen zijn onder andere buiten- en binnenverlichting, reclame, bedrijfspanden, kantoren, fabrieken, sport- en evenementenlocaties en straatverlichting. Veel nachtlampen voor buiten zijn inefficiënt en te fel. Ze zijn slecht gericht of onvoldoende afgeschermd en vaak overbodig. Dit leidt tot verspilling van elektriciteit en licht dat in de lucht schijnt in plaats van op de te verlichten objecten.

Overmatige verlichting is een internationaal probleem. Iedereen die in een stedelijk of voorstedelijk gebied woont, kan lichtvervuiling herkennen als ze ’s nachts naar de hemel kijken. Volgens de 2016 World Atlas of Artificial Night Sky Brightness leeft 80 procent van de wereldbevolking onder een te heldere hemel. En in de VS en Europa is 99 procent van de mensen niet in staat om een natuurlijke nacht te ervaren.

Miljarden jaren lang werd het leven op aarde gedomineerd door het licht van de zon, de maan en de sterren. Tegenwoordig overlappen kunstmatige lichten de duisternis zodat steden ’s nachts oplichten. Dit verstoort het natuurlijke dag-nachtritme en verschuift het evenwicht in de omgeving. Lichtvervuiling heeft ook een negatieve invloed op het klimaat: het verhoogt het energieverbruik, verstoort ecosystemen en wilde dieren en kan de menselijke gezondheid schaden.

De mate van lichtvervuiling hangt af van het gebied, de helderheid en het aantal lichtbronnen en van het deel van het licht dat over de horizon ontsnapt. De reflectiviteit van oppervlakken in de buurt van lichtbronnen, zoals muren of ramen, en atmosferische omstandigheden hebben ook een effect op lichtvervuiling. Er bestaan formules om de zogenaamde skyglow-waarden te berekenen, afhankelijk van het aantal inwoners en de afstand tot de waarnemer: Waarden die meer dan tien procent boven de natuurlijke lichtomstandigheden liggen, betekenen dat de hemel aanzienlijk helderder is geworden. Dit kan zelfs het geval zijn in kleine steden met ongeveer 3000 inwoners, waar waarnemers op tien kilometer afstand nog steeds de effecten van lichtvervuiling kunnen zien.

Een van de grootste problemen met lichtvervuiling is dat het de natuurlijke lichaamsritmes van mensen en dieren verstoort. Nachtverlichting kan de slaap onderbreken en de interne klok verstoren die de activiteiten en fysiologische processen in levende organismen regelt. Het belangrijkste is de productie van het hormoon melatonine, dat het lichaam in het donker afgeeft. Een verminderde melatonineproductie door meer licht ’s nachts kan leiden tot slaaptekort, vermoeidheid, stress, angst, hoofdpijn en andere gezondheidsproblemen. Vooral blauw licht verlaagt het melatonineniveau. Deze lichtbron is afkomstig van telefoons en computers, maar ook van LED’s in huizen en industriële en straatverlichting.

Ook dieren hebben last van lichtvervuiling: trekvogels vliegen bijvoorbeeld meestal ’s nachts en oriënteren zich op het licht van de sterren en de maan. De schittering van kunstlicht stoort hen. Zeeschildpadden en vleermuizen vertrouwen ook op natuurlijk licht om zich te oriënteren. Bovendien worden stadsvogels over het algemeen vroeger wakker dan vogels in het wild en zingen ze uren eerder, wat mensen kan storen. Tegelijkertijd profiteren slechtvalken en duiven van helder verlichte steden en kiezen ze deze vaker als broedgebied, wat het ecosysteem verder uit balans brengt.

Ook rupsen en andere insecten ontwikkelen zich langzamer in lichtvervuilde gebieden. Insecten zijn de belangrijkste voedselbron voor vogels en andere dieren en dus van cruciaal belang voor het ecosysteem. Omdat ze echter worden aangetrokken door kunstlicht en onmiddellijk sterven bij contact met lichtbronnen, worden ze in steden bedreigd.

Lichtvervuiling heeft invloed op iedereen. Het goede nieuws is dat het, in tegenstelling tot veel andere vormen van vervuiling, omkeerbaar is. Iedereen kan helpen om de hemel ’s nachts minder vervuild te maken, te beginnen met het minimaliseren van het licht dat zijn/haar eigen huis uitstraalt. Het goed afschermen van buitenverlichting, het aanbrengen van zonwering en anderen voorlichten over het probleem kunnen helpen om lichtvervuiling te verminderen.

Het terugdringen van lichtvervuiling helpt om energie te besparen, wat een positieve invloed heeft op klimaatverandering, en helpt burgers ook om geld te besparen. De directe problemen die worden veroorzaakt door overmatig licht, zoals de zichtbaarheid van sterren of het vermogen van mensen om zich te concentreren en goed te slapen, kunnen ook worden verminderd door lichtvervuiling te verminderen. Een betere controle op nachtverlichting heeft een positief effect op vogels en andere dieren. Veel steden zijn begonnen met een „Licht uit“-programma, waarbij de verlichting van gebouwen wordt verminderd tijdens de vogeltrek.

Goed ontworpen verlichtingsarmaturen met moderne regelaars helpen om het licht naar beneden te richten en zo weinig mogelijk watt te gebruiken. Het idee is om alleen die gebieden te verlichten die nodig zijn voor veiligheid en oriëntatie. Bomen moeten ’s nachts donker blijven om nestelende vogels of vleermuizen niet te storen. Grondlampen en paaltjes, vooral in de buurt van reflecterende oppervlakken, zijn een ander potentieel gevaar voor dieren en dragen bij aan nachtelijke vervuiling. Over het algemeen zijn warmer licht en warmwitte lampen beter dan koud licht.

Tussen haakjes: je kunt hier meer lezen over hoe energiebesparende maatregelen de lichtvervuiling sinds 2022 hebben beïnvloed in het licht van de oorlog in Oekraïne.