Landschapsarchitectuur: alles wat je moet weten

Landschapsarchitectuur is een veelzijdig vakgebied. Het gaat veel verder dan het ontwerpen van open ruimtes en groene ruimten, parken en tuinen, landschappen en vegetatie. In feite begeeft het vakgebied zich voortdurend op onbekend terrein.

Het vakgebied van de landschapsarchitectuur kent al veel verschillende facetten. Met hun technische en esthetische expertise leveren vertegenwoordigers van het vak een belangrijke bijdrage aan het ontwerp van open ruimten in stedelijke en landelijke gebieden. De eisen aan landschap en open ruimte zijn vandaag de dag hoger dan ooit. Als we naar de toekomst kijken, kunnen we nog meer uitdagingen verwachten. Daarom heeft de Kamer van Architecten van Noordrijn-Westfalen haar nieuwe brochure over landschapsarchitectuur Terra Icognita, of „onbekend terrein“, genoemd.

Veel ruimtes in onze steden en regio’s zijn en worden ontworpen door landschapsarchitecten. Tuinen, parken, pleinen, watergebieden, groene ruimten en hun intelligente netwerk maken hier allemaal deel van uit. Nu liggen er nieuwe taken en mogelijkheden in het herontwerpen en herinrichten van het dichte netwerk van verkeersgebieden. Hier komen problematische aspecten zoals verkeersdrukte, oppervlakteverzegeling, deeltjesvervuiling, lawaai en hoge temperaturen samen. Nieuwe lanen, groene boulevards, veilige bewegingsruimtes voor voetgangers en fietsers, dagelijkse routes in de buurt en voorzieningen dicht bij woonwijken kunnen een belangrijke bijdrage leveren aan een leefbare stad. Daken en gevels behoren ook tot de plekken waar de landschapsarchitectuur en haar werkterrein zich steeds meer op richten. Ze zijn op een groene manier ontworpen en leveren een belangrijke bijdrage aan de veerkracht en aantrekkelijkheid van steden.

Maar stedelijke gebieden zijn niet de enige gebieden waar landschapsarchitecten moeten werken. Er wachten ook grote uitdagingen net buiten onze steden. Nadat industriële terreinen in de jaren 1990 met succes werden getransformeerd tot nieuwe stadslandschappen, wachten er nu nieuwe postindustriële landschappen. Enorme gebieden met mishandelde natuur moeten nieuw leven worden ingeblazen. Dit is een kans voor de landschapsarchitectuur om nieuwe, ecologisch ambitieuze, hoogwaardige landschappen te ontwerpen die voldoen aan de eisen van onze samenleving en tegelijkertijd rekening houden met de natuurlijke hulpbronnen.

Bovendien moet het landschap ook in de toekomst worden gezien als een productiegebied voor de opwekking van hernieuwbare energie. Het landschap is ook de ruimte waarin ons voedsel groeit, waarin de centrale basis van het menselijk leven gedijt. In alle overwegingen met betrekking tot het gebruik en ontwerp van open ruimten en landschappen moet bovenal rekening worden gehouden met flexibiliteit. Ruimtes moeten multi-gecodeerd, aanpasbaar en veelzijdig zijn. Alleen dan zullen ze veerkrachtig zijn en in staat om te reageren op toekomstige uitdagingen.

Technisch gezien ligt de professionele taak van landschapsarchitecten in de planning van open ruimten, tuinen en landschappen, rekening houdend met technische, economische, ontwerptechnische, sociale en ecologische aspecten. Dit omvat traditionele taken zoals de ontwikkeling van parken en tuinen, pleinen, straatbeelden en voetgangerszones, binnenplaatsen en daktuinen, sport-, speel- en recreatiefaciliteiten, buitenzwembaden, zwemvijvers en natuurlijke zwembaden, buitenfaciliteiten, particuliere en openbare gebouwen. Landschapsarchitectuur omvat ook het ontwerp van tuinshows en het behoud van tuinmonumenten, dorps- en stadsontwikkeling, natuurbehoudinterventies en compensatie.

Open ruimten zijn de centrale basis van het leven voor alle levende wezens en landschapsarchitecten moeten daarom denken in lange termijn kaders en duurzame cycli. Ze moeten duurzame, multifunctionele, goed verbonden en diverse open ruimtesystemen ontwikkelen in stedelijke en landelijke gebieden. Dit vereist landschapsarchitectonische expertise op vele gebieden. Maar landschapsarchitecten moeten ook interdisciplinair werken als bemiddelaars en bemiddelaars in het spanningsveld tussen vele belanghebbenden.

Landschapsarchitecten zijn altijd competente planningspartners geweest. Maar veel andere stemmen doen steeds meer hun zegje. Op de een of andere manier heeft iedereen iets bij te dragen, want een goed ontwerp van open ruimten is voor iedereen waarneembaar, creëert identiteit en zorgt voor waardering. Het vakgebied van de landschapsarchitectuur moet door de verdeling van functies en vormgeving overbezetting helpen voorkomen. De pandemie heeft dit duidelijk aangetoond. In tijden van lockdowns is duidelijk geworden hoe belangrijk divers, bewegingsbevorderend aanbod in openbare open ruimten en op pleinen in de directe leefomgeving is. Hier vindt meer plaats dan alleen vrijetijdsbesteding. Hier wordt rekening gehouden met zelfbepaalde gezondheidszorg, hier komen kinderen en jongeren in beweging, hier ontmoeten mensen elkaar in een informele setting.

Landschapsarchitectuur is onmisbaar voor de sociale en klimaatbestendige reorganisatie van onze steden en gemeenschappen. Projectorganisatoren en landschapsarchitecten moeten de gevolgen voor het milieu en de bescherming van het klimaat al bij de eerste overwegingen van een project bespreken, in de zogenaamde fase nul. Het doel is niet alleen om schadelijke ingrepen te voorkomen. Veeleer moet de herinrichting van alle groene en open ruimten, alle tuinen, parken en pleinen worden onderzocht: Wat kan er gedaan worden om het klimaat en de natuurlijke hulpbronnen te beschermen? Hoe kunnen betere leefomstandigheden worden gecreëerd?

De complexiteit van deze opgaven maakt het noodzakelijk dat landschapsarchitectuur steeds meer interdisciplinair te werk gaat. Met name degenen die zich bezighouden met grijze infrastructuur zijn belangrijke partners als het gaat om het ontwerpen van zinvolle en productieve conversies van bestaande structuren. Daarnaast is de „drievoudige innerlijke ontwikkeling“ van groot belang.

De landschapsarchitectuur moet zowel de structurele verdichting in de gaten houden als de hoeveelheid stedelijkheid die functionele open ruimtesystemen kunnen verdragen. Daarnaast kan elke stad en regio meer groen en meer water gebruiken. Maar daar is ruimte voor nodig. In deze context moeten landschapsarchitecten voorkomen dat de stedelijke ruimte steeds verder wordt uitgehold. Er wordt een beroep op hen gedaan om een stad te behouden die geschikt is voor dagelijks gebruik, divers en toegankelijk voor iedereen zonder beperkingen.

Stedelijke samenlevingen worden steeds diverser. Landschapsarchitectuur moet hier ook op reageren. Ze moet daarom inclusieve, ambitieus ontworpen en robuuste open ruimten creëren die alle mensen verwelkomen. Daarnaast moet er veel worden gedaan om de achteruitgang van flora en fauna een halt toe te roepen en een robuuste biodiversiteit te herstellen. We moeten ook reageren op klimaatverandering. Extreme weersomstandigheden komen steeds vaker voor en richten grote schade aan, waardoor preventie van overstromingen en hitte noodzakelijk wordt. De gestresste stad heeft behoefte aan goed verbonden, klimaatactieve stedelijke pleinen en parken, waterpartijen, regenwaterretentie- en infiltratiegebieden. Landschapsarchitectuur kan hier veel aan bijdragen. Het kan helpen bij het creëren van een gezonder stadsklimaat en een beter microklimaat in de directe leefomgeving en zo een veerkrachtigere stad creëren.

Andere wereldwijde gevaren zijn ook levensbepalende factoren geworden op het gebied van landschapsarchitectuur. De Covidepandemie heeft bijvoorbeeld veel tekortkomingen blootgelegd. Het maakt onmiskenbaar duidelijk dat de mens de natuur niet naar zijn hand kan zetten. Dit maakt de taak van landschapsarchitecten om de gebouwde omgeving en het cultuurlandschap zorgvuldig te ontwerpen des te belangrijker. Als generalisten wordt er een beroep op hen gedaan om vele aspecten samen te brengen, in netwerken te denken en op gelijke voet met andere specialistische disciplines te handelen. Naar deze expertise is momenteel meer dan ooit vraag in de landschapsarchitectuur.