„Kunstkammer van het heden

Modulair en flexibel: ontwerper Konstantin Grčić creëerde een industrieel ogende tentoonstellingsarchitectuur voor de barokke Fürstengalerie in het Residenzschloss in Dresden. De „Kunstkammer Gegenwart“, die voornamelijk werken uit de Hoffmann-collectie toont, beweegt zich tussen tentoonstellingsruimte en depot. Het geeft ook inzicht in het werk van de restaurateurs: In een open werkplaats kunnen bezoekers over de schouders van Franziska Klinkmüller en haar collega’s meekijken.

Toen de Hoffmann Collectie in 2018 aan de Staatliche Kunstsammlungen Dresden (SKD) werd geschonken, was er grote vreugde. De collectie omvat immers 1.200 werken van de jaren 1910 tot nu, met namen als Rebecca Horn, Sigmar Polke en Jean-Michel Basquiat. Aan de schenking was echter ook de voorwaarde verbonden dat er geen nieuw gecentraliseerd museumgebouw zou worden gebouwd. „Erika Hoffmann wilde een dynamisch, gedecentraliseerd model, ze wilde dat mensen in contact zouden komen met internationale hedendaagse kunst en ook inspiratie opdoen voor hun leven,“ legt Marion Ackermann uit, directeur-generaal van de Staatliche Kunstsammlungen Dresden. Het idee om een „Kunstkammer Gegenwart“ te creëren in de voormalige vorstelijke galerie van het Residenzschloss ontstond in samenspraak met de verzamelaar Erika Hoffmann. De stichting kon de gerenommeerde ontwerper Konstantin Grčić aantrekken voor de tentoonstellingsarchitectuur van de 30 meter lange, smalle ruimte. Om de collectie het karakter van een depot te geven, koos de eigenaar van Studio Konstantin Grcic Industrial Design voor industriële elementen: „In een depot gaat het niet om schoonheid, maar om efficiëntie, die moet worden weerspiegeld“.

Grcic raakte de bestaande architectuur niet aan. Hij plaatste een verticale rij voor een muur bedekt met rode zijde, die kunstwerken van verschillende formaten en gewichten kan dragen: „Een heel flexibel systeem dat je steeds opnieuw kunt gebruiken, als een bouwpakket. We creëren onze eigen materiaalcyclus, een soort onderdelenmagazijn.“ De kleur zorgt voor een „soort standaardmodus“, neutraliseert het rood van de muur, maar vormt ook een objectieve achtergrond voor de kunst. De zwarte, „nogal statige“ leistenen panelen van de Fürstengalerie zijn nu bedekt met zwarte industriële rubberen vloeren. Met zo’n minimalisme is het ontwerp „logisch, pragmatisch, compromisloos“, zegt de ontwerper. „Esthetisch gezien is het een breuk,“ geeft Marion Ackermann toe, „maar dat is goed voor nu, want breuken maken mensen gevoelig.“ Konstantin Grčić benadrukt dit op zijn eigen manier. Hij is minder geïnteresseerd in het ensceneren van een breuk met de geest van de barok op zich dan in het transformeren van het concept van de Wunderkammer naar het heden.

De historische kunstkamers van de late Renaissance en Barok brachten een verscheidenheid aan objecten van verschillende oorsprong en doeleinden op één plek samen. De Kunstkammer der Gegenwart daarentegen, die in december vorig jaar werd geopend, is volgens Grčić meer een etalage die een kijkje biedt in een veel grotere collectie, waarbij werken elke drie maanden worden uitgewisseld en in dialoog gaan met werken uit andere SKD-collecties. Het leidende thema van dit jaar is „Bewaren, herinneren, transformeren“. Bijbehorende kernvragen zijn bijvoorbeeld „Wat wordt er opgeslagen in musea?“ of „Hoe functioneren kunstwerken als herinneringen, als containers voor het vergankelijke?“. Om bezoekers bewust te maken van de bijzonderheden van het omgaan met fragiele of vergankelijke materialen van hedendaagse kunst, heeft de SKD een tentoonstellingsworkshop opgezet in de Kunstkammer Gegenwart.

Restaurateurs die werken voor het publiek is niets nieuws. De zogenaamde Operatie Nachtwacht in het Rijksmuseum in Amsterdam trok internationaal de aandacht. Het onderzoek en de restauratie van Rembrandts werk begon in een glazen kamer voor het publiek in 2022. „Wat nieuw is, is dat we deze publiciteit bewust opzoeken en gebruiken om conserveringsaspecten van het werk van het museum te communiceren,“ zegt Dorotheé Brill, hoofd van de Hoffmann Collectie. Dit type opening is nog niet erg gebruikelijk op het gebied van restauratie van hedendaagse werken. Een van de pioniers op dit gebied is een project van Carolin Bohlmann, die aan het hoofd staat van de afdeling Conservering-Restauratie van Moderne en Hedendaagse Kunst aan de Academie voor Schone Kunsten in Wenen. Samen met haar team realiseerde ze prominent en publiekelijk de restauratie van het werk „Richtkräfte für eine neue Gesellschaft“ van Joseph Beuys op het Hamburger Bahnhof. De tentoonstellingsworkshop maakt deel uit van een nieuw educatief concept. „Over het algemeen willen musea hun activiteiten steeds transparanter en begrijpelijker maken voor het publiek, naast die aspecten – zoals tentoonstellen en kunsteducatie – die al open zijn voor het publiek,“ zegt Brill.

„We willen graag laten zien hoe musea omgaan met hedendaagse werken tegen de achtergrond van de wens om deze werken op de lange termijn te bewaren,“ legt de collectiemanager uit. „Wat zijn de werkprocessen die hierbij komen kijken? Wat zijn de vragen die het museum moet stellen en beantwoorden? Waarom moeten hedendaagse kunstwerken ondanks hun relatief jonge leeftijd nog steeds worden geconserveerd of gerestaureerd?“
In samenwerking met de Technische Universiteit van Dresden en de Universiteit voor Schone Kunsten van Dresden (HfBK) heeft de SKD een aanpak ontwikkeld waarbij bezoekers van het Schaudepot actief betrokken worden. Sinds februari leidt conservator Franziska Klinkmüller bezoekers door de tentoonstelling. Ze legt uit waarom bijvoorbeeld kunstwerken gemaakt van voedsel worden geconserveerd of waarom sommige objecten niet mogen worden afgestoft.
Volgens Klinkmüller is het idee voor deze restauratiespecifieke rondleidingen vooral ontstaan door gesprekken met bezoekers van de tentoonstellingswerkplaats. Aan het begin van de rondleiding geeft ze een globaal overzicht van het specialisme en legt ze uit wat er allemaal komt kijken bij het restaureren van hedendaagse kunst. Vervolgens introduceert ze de verschillende onderwerpen aan de hand van geselecteerde objecten.

Als voorbeelden noemt ze de omgang met Eat Art, de zorg voor installatie- en mediakunstwerken, de veroudering van kunststoffen, lichtgevoelige kleurstoffen, immateriële eigenschappen van kunstwerken en patina als onderdeel van de esthetiek van het werk. „De belangstelling voor het observeren van de werkprocessen en het uitwisselen van ideeën is absoluut enorm,“ vat de restaurateur samen. Er is ook een monitor bij de ingang van de tentoonstellingswerkplaats waarop een korte film in een doorlopende lus wordt getoond. Bezoekers kunnen hier de gedetailleerde werkstappen volgen. De doorlopende film wordt stap voor stap aangevuld met verdere voltooide werkstappen totdat de hele restauratie aan het einde in fast-forward modus te zien is. Daarnaast zal een korte documentaire over de projecten informatie geven over de restauratie- en conserveringsprocessen. Dit geeft het publiek een idee van de projecten, zelfs als geen van de restaurateurs van SKD in de showwerkplaats aan het werk is.

Lees meer: Licht, stof en insecten zijn hun vijand: antieke wandtapijten worden in de Koninklijke Tapijt Manufactuur De Wit in Mechelen gerestaureerd dankzij een zelf ontwikkeld en gepatenteerd reinigingssysteem.