Klooster Neuzelle – Opening van de baroktuinen

De gerestaureerde baroktuinen van het klooster Neuzelle in Oder-Spree zijn op 10 juni geopend. Frank Riebesell, landschapsarchitect en medewerker van het bureau hochC, is al 25 jaar bij het project betrokken. Hij doet verslag van de geschiedenis van de tuinen en het planningsproces sinds de jaren 1990.

Het is ongebruikelijk dat de minister-president van een deelstaat de opening van een park bijwoont. Dat gebeurde half juni toen de kabinetschef van de deelstaat Brandenburg, Dietmar Woidke, het rode lint doorknipte. Hiermee werd de fruit- en moestuin van het klooster Neuzelle na enkele jaren bouwen officieel en ceremonieel geopend. Ter gelegenheid van de opening organiseerde de Stichting Abdij Neuzelle een activiteitenweekend met talrijke tuinrondleidingen en evenementen. De tuinen werden ’s avonds verlicht.

Hiermee werd de speciale betekenis van de kloostertuinen van Neuzelle voor de deelstaat Brandenburg geëerd. Het zijn de enige barokke kloostertuinen in Brandenburg waarvan het ontwerp grotendeels bewaard is gebleven. Toen de cisterciënzerabdij van Neuzelle de verouderde kloostertuinen rond 1760 in de toen heersende „Franse stijl“ herinrichtte als statige lusthof, boomgaard, moestuin en kloostertuin, waren de Brandenburgse kloosters al opgeheven in de loop van de reformatie. Vanwege de ligging in Lausitz, dat destijds bij Saksen hoorde, werd het klooster Neuzelle pas in 1817 geseculariseerd. En nog een bijzonderheid voor een klooster: de „herderstuin“ was vanaf het begin open voor het publiek en voor mensen van beide geslachten – inclusief vrouwen. Daarom was deze tuin door een hoge, ondoorzichtige omheining gescheiden van de aangrenzende kloostertuin, die voorbehouden was aan de monniken.

De laatste planningsgeschiedenis van de kloostertuinen gaat terug tot de jaren 1990. Nadat de Stichting Klooster Neuzelle in 1996 werd gereorganiseerd, nam deze het beheer van het gehele kloosterterrein en talrijke gebouwen en bosgebieden over. Vanaf het begin besteedde de stichting bijzondere aandacht aan het herstel van de overwoekerde tuinen en terreinen. Het was algemeen bekend dat de barokke kapittelkerk en de oorspronkelijke baroktuinen al aan het begin van de 20e eeuw een toeristische trekpleister waren. De stichting bouwde voort op deze traditie en kreeg financiering uit het programma voor plattelandsontwikkeling. Het bureau voor tuinkunst en landschapsarchitectuur, dat nu de naam hochC Landschaftsarchitekten draagt, werd ingeschakeld als planningsbureau. In de loop van 25 jaar voerde het bureau de volledige planning en het bouwtoezicht uit van de open ruimten, de drie bouwfasen van de kloostertuinen en verschillende bouwfasen van het abdijplein, de binnenplaatsen en parkeerplaatsen en het nieuwe museum van de abdij.

Aan het begin van het planningsproces was het niet duidelijk of de tuinen van het klooster Neuzelle volledig zouden worden gerestaureerd of dat de bestaande tuinen alleen zouden worden beschermd en zorgvuldig gerestaureerd. Welke maatregelen er ook zouden worden uitgevoerd, er was nauw overleg nodig met de tuinbeschermingsautoriteiten, maar uit de bestudering van de geschiedenis van de barokke kloostertuinen van Neuzell werd al snel duidelijk dat het om een hoogwaardig tuinmonument van Europees belang ging. De toestand aan het einde van de jaren 1990 was die van een overwoekerd gebied met talrijke overblijfselen van barokke paden, arcades, muren, bomen en terrassen, evenals een voormalige oranjerie.

De plattegrond van de abdij die is gedocumenteerd in de abdijatlas toont tuinen waarvan het ontwerp is gebaseerd op de instructies en patroonboeken die in de barokperiode in heel Europa werden gebruikt voor het ontwerpen van tuinen. Tijdens archeologische opgravingen, die werden uitgevoerd in verschillende opgravingscampagnes, konden de experts de plattegrond grotendeels bevestigen. Uit het architectuurhistorisch onderzoek bleek dat de tuinen ook na de opheffing van het klooster Neuzelle via pachtovereenkomsten in hun barokke structuur werden vastgelegd. Dit omvatte de bepaling van tuinbouwkundig gebruik. In de 19e en 20e eeuw verzorgde een onderwijzerseminarie er tuinbouwlessen en fruitteelt. In de jaren 1980 begon het Instituut voor het behoud van historische monumenten van de DDR met de eerste reparaties voor het behoud van de tuin en een parkorganisatie bestaande uit inwoners van Neuzell verzorgde het terrein.

Na de restauratie hebben de tuinen hun barokke structuur grotendeels teruggekregen. De monumentale substantie en de archeologische vondsten werden tijdens de restauratie zorgvuldig bewaard en veiliggesteld. De tuinen liggen in de uiterwaarden van de Oder ongeveer tien meter lager dan de twee kerken en andere gebouwen van het klooster Neuzelle. De rand van de helling loopt via verschillende terrassen en taluds af tot op tuinniveau. Dit betekent dat de kloostergebouwen op een unieke manier kunnen worden ervaren vanuit de tuinen. Vanaf de rand van de helling loopt het uitzicht over het barokke terrein en zijn omheiningen over in de uitgestrektheid van de Oderweiden. Binnen het terrein wordt ruimte gecreëerd door een combinatie van buitenmuren, geschoren hoge heggen, met gazon begroeide taluds, arcades en parkgebouwen. Op deze manier kunnen buitenruimten zowel worden ervaren als nauw afgebakende ruimten binnen het tuinontwerp als door weidse uitzichten voorbij deze nauwe grenzen.

De barokke overvloed en diversiteit van het terrein is ook herkenbaar in de historische aanduiding van de tuin van de abt: statig genot, boomgaard en moestuin. Een hechte combinatie van gedifferentieerd tuingebruik, die formeel met symmetrieën en een overkoepelend paden- en watersysteem tot een groot geheel worden verbonden. Naast de eerder genoemde structurele elementen spelen planten een bijzondere rol. Toen de tuinen rond 1760 werden ontworpen, liep de barokperiode in het parkontwerp ten einde, over het algemeen een ontwerpfase waarin planten de voorkeur kregen om ruimte te creëren. Vanaf 1769 was er al een landschapspark aangelegd in het tuinenrijk Dessau-Wörlitz met het park Wörlitz, hemelsbreed minder dan 160 kilometer verderop.

Het bijzondere aan het klooster Neuzelle is dat de boomgaard en moestuin zich direct vanuit de dwarsas van de parterre van de lusthof ontwikkelt en bijna als een spiegelbeeld een eigen „moestuinparterre“ heeft. Qua ontwerpprincipes komt dit overeen met de koninklijke moestuin van de Franse koning in Versailles (Potager du Roi). Groentebedden zijn direct te vinden in de representatieve delen van de tuinen. Fruit- en wijnstokken, groente- en kruidenperken, fruitkwartieren en bloembedden zijn nieuw aangelegd – sommige zijn voorbeeldig. De oranjerie met zijn voorraad bittere sinaasappels is weer in gebruik genomen. De twee parterres zijn opnieuw beplant met borders van lage hagen en appelcordons, evenals taxusappels en stamrozen. Bezoekers krijgen een vrolijk en gevarieerd beeld van een goed onderhouden baroktuin.

Kloosters in transitie: Veel religieuze gemeenschappen moeten afscheid nemen van hun kloosters. Een kennisportaal wil ondersteuning bieden voor nieuw gebruik.