Kinderziekenhuis van Herzog & de Meuron in Zürich

„Like a sylvan spa!“ kopte de Guardian, en in één adem noemde hij het adembenemend en revolutionair: het University Children’s Hospital van Herzog & de Meuron, dat op 2 november van dit jaar werd geopend in Zürich. Je kunt hier alles lezen over het spectaculaire nieuwe gebouw.

Het nieuwe gebouw ligt aan de voet van de Burghölzli-heuvel in Zürich-Lengg in de onmiddellijke nabijheid van andere ziekenhuisgebouwen en bestaat uit twee gebouwen. Het ene is het acute ziekenhuis en het andere is het gebouw voor onderzoek en onderwijs. Na voltooiing zal het het grootste ziekenhuis voor kinderen en jongeren in Zwitserland zijn. Het is echter niet alleen de omvang die indrukwekkend is, maar vooral de uitnodigende architectuur van Herzog & de Meuron. Visuele en tactiele prikkels, het kundige gebruik van verschillende materialen, licht en planten creëren een warme sfeer – ongebruikelijk voor ziekenhuisgebouwen.

Architect Jacques Herzog benadrukt dat ziekenhuizen vaak tot de minst aantrekkelijke plaatsen behoren, zelfs in Zwitserland. Toch moeten ze een helende omgeving creëren. Het University Children’s Hospital benadrukt dat kinderen in traumatische situaties niet alleen de beste medische zorg nodig hebben, maar ook een speciale sfeer met veel warmte en geborgenheid om hen te helpen herstellen. Herzog & de Meuron houden zich al 20 jaar intensief met dit onderwerp bezig. Ze zijn „[…] ervan overtuigd dat architectuur hier kan bijdragen aan een heel concrete verbetering“, zegt Herzog en vervolgt: „Hier in het Kispi kun je dat nu zelf ervaren.“ Herzog & de Meuron kregen de opdracht voor de Kispi – kort voor het kinderziekenhuis – na een wedstrijd tussen 2011 en 2012. Het project werd vervolgens gerealiseerd tussen 2014 en 2024.

Op de zuidelijke locatie, ingebed in een woonwijk met boomgaarden, is de afgelopen tien jaar een nieuw acuut ziekenhuis gebouwd. Het betonnen framegebouw van drie verdiepingen met delicate houten gevels en een concaaf ingangsgewelf past harmonieus in de omgeving. Het entreeportaal ligt recht tegenover het op de monumentenlijst geplaatste Psychiatrisch Universitair Ziekenhuis (PUK) uit 1869, het zogenaamde „Burghölzli“. Het ontwerp creëert een gemeenschappelijk voorplein voor beide voorzieningen. Vanaf de ingang leidt het pad naar een groene binnenplaats, die in directe verbinding staat met de entreehal en het restaurant.

De binnenplaats is een van de vele die zich uitstrekken langs een „hoofdstraat“ die op alle drie verdiepingen door het gebouw loopt. Deze centrale as wordt breder en smaller langs de binnenplaatsen, wat niet alleen zorgt voor een intuïtieve bewegwijzering, maar ook veel daglicht en groen in het gebouw brengt. Om het landschap te integreren werden er bijvoorbeeld meer dan 250 bomen geplant en ondergronds gevonden keien in en rond de gebouwen geplaatst. De architecten noemen de Niederdorf-Hauptstrasse in de middeleeuwse oude stad van Zürich als inspiratie voor de hoofdstraat. Pierre de Meuron legt uit: „Het acute ziekenhuis is opgezet als een stad – metbinnenplaatsen, straten, steegjes en pleinen.“

De „stad in het klein“ is verdeeld over drie verdiepingen. Op de begane grond bevinden zich therapieruimten met een eigen tuin en drukbezochte ruimten zoals beeldvormende diagnostiek, de chirurgische dagkliniek en de spoedeisende hulp, die zich aan het einde van de hoofdgang bevindt en ook direct van buitenaf toegankelijk is. Op de eerste verdieping, langs de hoofdweg, bevinden zich nog meer poliklinieken, de ziekenhuisschool, een apotheek en gemeenschappelijke ruimten. De kantoren met ongeveer 600 werkplekken voor medisch en administratief personeel zijn naar buiten gericht. De bovenste verdieping is anders: hier zijn 114 kamers voor patiënten met een langer verblijf, elk ontworpen als kleine houten privéwoningen. Er zijn ook vier interdisciplinaire behandelcentra voor kinderen en jongeren.

De gevel van het ziekenhuis bestaat uit een dragende betonstructuur die de begane grond en de eerste verdieping met elkaar verbindt. De diepte en invulling van de gevel – gemaakt van hout, glas, stof of planten – varieert afhankelijk van de oriëntatie en functie van de ruimte erachter. Terwijl de kolommen en toegangskernen van beton zijn, is de rest gebouwd met lichtgewicht constructies, wat een flexibele indeling van de ruimtes mogelijk maakt. De verzonken bovenste verdieping van de afdelingen, met zijn verspringende kamers en verschillend hellende daken, vormt de kroon op het acute ziekenhuis. „De gebogen, drie verdiepingen tellende straatgevel met zijn opvallende houten huisjes en verschillend hellende monopitch daken geeft jonge patiënten en hun familieledeneen warm en vriendelijk welkom,“ vertelt Pierre de Meuron enthousiast.

Een bijzondere attractie van het kinderziekenhuis is de „Skyspace Kispi“ – een inloopcilinder over twee verdiepingen met een koepelvormige opening naar de hemel. Samen met de bekende lichtkunstenaar James Turrell werd een lichtconcept met veranderende kleuren ontwikkeld om een plek te creëren waar personeel en patiënten zich kunnen terugtrekken.

Het gebouw voor onderzoek en onderwijs op de noordelijke locatie ziet er heel anders uit. Terwijl de horizontale, langwerpige structuur van het acute ziekenhuis opgaat in het vlakke landschap, staat het gebouw voor onderzoek en onderwijs alleen op een kleine heuvel midden in een weiland met fruitbomen. Het rijst op als een cilindervormig, wit gebouw met een open atrium van vijf verdiepingen. Herzog & de Meuron hebben zich geconcentreerd op heldere geometrie en weinig materialen. De individuele ruimtes van de onderzoeksgroepen zijn rond het centrum gerangschikt. Open werkplekken omzomen het atrium en bieden uitzicht over de verdiepingen. De onderzoeks- en diagnoselaboratoria en bijbehorende kantoren met vaste werkplekken bevinden zich aan de buitenkant. Het gebouw bevat ook drie collegezalen die zijn ingebed in het natuurlijk glooiende terrein. Flexibiliteit wordt ook hier benadrukt. Het gebruik van verplaatsbare scheidingswanden maakt het mogelijk om verschillende ruimtes te combineren en, in uitzonderlijke gevallen, een agora voor 670 toeschouwers met een podium te creëren.

Herzog & de Meuron koos bewust voor de contrasterende architectuur van de twee gebouwen: „In het acute ziekenhuis staat het individu centraal, elke patiënt en zijn genezingsproces, evenals het welzijn van zijn naastenen medewerkers. Het gebouw voor onderzoek en onderwijs is ontworpen voor uitwisseling en samenwerking tussen wetenschappers en studenten, zonder welke er geen toekomstgericht onderzoek kan plaatsvinden.“ Het hele project is echter toekomstgericht. De opening op 2 november zal laten zien hoe de patiënten en het personeel van het kinderziekenhuis reageren op de helende omgeving.