Karl Foerster biografie: „Tuinman van de natie

De eerste kritische biografie van Karl Foerster, waarschijnlijk Duitslands bekendste tuinman, verscheen in 2024 met „Gärtner der Nation“. Auteur Clemens Alexander Wimmer analyseerde primaire bronnen, talrijke figuren uit Foersters omgeving, zijn literaire werken en meer. In zijn recensie analyseert Lars Hopstock hoe gedetailleerd Wimmer te werk ging, welke verhalen over Foerster de biografie corrigeert en wat „Gärtner der Nation“ de lezers kan leren.

Er bestaan al verschillende boeken over de „eeuwige paus“ en „tuinmysticus“ Karl Foerster, waarvan de meeste gebaseerd zijn op secundaire literatuur en proberen licht te werpen op zijn kweekwerk en zijn creatieve ideeën. Niemand heeft het echter aangedurfd om het uitgebreide landgoed van de familie te analyseren en zo de auteur Foerster en zijn met pathos beladen overpeinzingen over de natuur serieus te onderzoeken. En zo was Duitslands bekendste tuinman een van de vele vertegenwoordigers van zijn generatie voor wie er decennialang vooral leuke anekdotes waren die gemakkelijk werden opgesoupeerd.

Meer dan een halve eeuw na Foersters dood in 1970 publiceerde Clemens Alexander Wimmer in de zomer van 2024 de eerste kritische biografie, waarvan nu de tweede editie verschijnt. De tuinhistoricus, monumentenzorger en landschapsarchitect uit Potsdam is al tientallen jaren een bekend auteur. In „Gärtner der Nation“ doet Wimmer een opmerkelijke poging om zoveel mogelijk feiten aan te dragen voor een voorheen onmogelijk gedifferentieerde beoordeling van Karl Foerster en om de persoon achter de notoir neoromantische taal echt tastbaar te maken. De poging lijkt geslaagd, maar de informatiedichtheid laat de lezer soms duizelen.

Het boek komt over als een dikke roman: 200 meestal kleine illustraties zijn verspreid over ruim 500 pagina’s, meestal portretten van de genoemde personen en documenten zoals titelpagina’s, die de sfeer van het boek verrijken met hun historische lettertypes. De „vier levens“ – het Duitse Keizerrijk, de Weimarrepubliek, de Hitlerdictatuur en de DDR of bezettingstijd – zijn onderverdeeld in twee tot vijf grotere subhoofdstukken. Binnen deze structuur wijdt Wimmer een apart hoofdstuk aan bijna elk jaar van Foersters leven. Het beknopte taalgebruik is zeer leesbaar en rijk aan toespelingen tussen de regels door. De spanning neemt niet af als het gaat om kwantitatieve zaken. Oplagecijfers of de complexe redactionele geschiedenis van Foersters publicaties (bijvoorbeeld op pagina 257), financiering, aankopen van andere fokkers – veel van deze informatie kan alleen worden verkregen door tijdrovend archiefwerk. Het is ook zeer waardevol, mits je de auteur vertrouwt met de soms vage verwijzingen naar bronnen.

Korte, afgewisselde uitweidingen verdiepen het hedendaagse specialistische discours. Ondanks de karige illustraties is „Gärtner der Nation“ veel meer dan een biografie en biedt het een diep inzicht in de tuinontwerpideeën van die tijd. De publicatie behandelt ook verschillende standpunten over concepten die essentieel waren voor de tuincultuur van het begin van de twintigste eeuw, zoals „nuchterheid“, om maar een voorbeeld te noemen. En de late 19e eeuw, nu zo ver weg voor ons, komt ook verrassend tot leven.

Het gigantische aantal mensen dat wordt genoemd, verleidt je vaak om het lezen te onderbreken om te onderzoeken met welke vaak Wikipedia-waardige, vergeten beroemdheid je te maken hebt. Een enkele zin kan drie of vier nieuwe mensen introduceren met hun geboortedatum en relatie. Sommigen verschijnen nooit meer. Sommigen worden hier voor het eerst geëerd, zoals de vele tuinontwerpspecialisten uit Foersters bedrijven die bij het project betrokken waren. Pas tegen de achtergrond van al deze figuren in zijn sociale omgeving, maar vooral van zijn ouders en broers en zussen, en tegen de achtergrond van zijn tijd, komt Karl Foerster in steeds groter contrast naar voren.

Wimmer geeft ook een kundig verslag van al het veredelingswerk en de zakelijke concepten van Foersters bedrijven tussen plantenproductie, beplantingswerk en tuin- en parkontwerp. Dit strekt zich uit tot de financiële onrust, met schulden, leningen, investeringen en veranderingen van eigenaar. Dit is niet in de laatste plaats relevant omdat het Foersters wereldvreemdheid op dit gebied blootlegt. Deze wereldvreemdheid maakt het herhaaldelijk nodig dat vrienden, familieleden en niet in de laatste plaats zijn vrouw Eva ingrijpen. Na de wereldwijde economische crisis en de economische consolidatie blijft de verkoop tot het einde van de oorlog stijgen dankzij de aanvoer van planten. Een hoofdstuktitel als „Papa is vandaag in Karinhall“ kan de werkelijkheid overdrijven. Dit zou kunnen worden tegengegaan door het feit dat een bezoek van Foerster aan Göring decennialang niet eens denkbaar zou zijn geweest, en dus zou het benadrukken hiervan in eerste instantie het verhaal van Foerster corrigeren. Maar we leren ook enkele nieuwe details over bekende experts uit Foersters kring, zoals Hermann Mattern of Herta Hammerbacher.

De ziektegeschiedenis van Karl Foerster is een gevoelig onderwerp, waarvan de omvang duidelijk, maar tegelijkertijd met kritische distantie wordt bekeken. In 1901 merkt de oudere broer op dat er „veel hypochondrie bij komt kijken door alle zelfobservatie“ (pagina 59). Foerster lijdt al jaren aan mysterieuze maagklachten en andere kwalen, waarvan sommige hem zelfs bij het lopen pijn doen, hem fysiek beperken en de reden zijn voor talloze, uitgebreide kuren in luxe omgevingen. Later kwamen daar psychische problemen bij. Vanaf de eerste dag van het planten van zijn eerste plantages achter zijn ouderlijk huis in Westend in het voorjaar van 1904, leek hij plotseling vrij van klachten. Vanaf nu, op 29-jarige leeftijd, begon zijn echte carrière als plantenkweker.

Het was algemeen bekend dat de Foersters high society waren in de 19e eeuw. De beroemde vader Wilhelm bleek consequent liberaal te zijn en was sociaal betrokken bij verschillende verenigingen met de steun van bijvoorbeeld keizerin-weduwe Friedrich, die in afzondering leefde in Friedrichshof in Taunus. Ondertussen is de volgende generatie minder gemakkelijk in een hokje te plaatsen. Het geheime lichtpuntje van het boek is ook Wilhelm Foerster, wiens publieke bijdragen over de culturele verworvenheden van het Jodendom en tegen de oorlog bijvoorbeeld vergelijkbaar waren met die van zijn oudere zoon Friedrich Wilhelm. De vader doet dit echter helemaal zonder Friedrich Wilhelm’s religieuze gemoraliseer en verheerlijking van discipline. Niet in de laatste plaats door de nauwgezette, chronologische opeenvolging van talloze gebeurtenissen, wordt veel van de anekdotische informatie die over de Foersters de ronde doet verklaard of weerlegd. Een bijzonder treffend voorbeeld is de diepe broederliefde tussen Karl en de nazi-tegenstander Friedrich Wilhelm, die altijd werd beweerd. Deze laatste was niet bereid om over het hoofd te zien dat zijn broers en zussen die in Duitsland waren gebleven nationalistische verhalen overnamen. Aan het einde van het nazi-tijdperk was het adres van de oudere broer niet eens meer bekend in Bornim. Er was jarenlang geen communicatie en in zijn testament, geschreven in 1944, noemde Karl de oudere broer, die ooit zo dicht bij hem had gestaan, niet als enige van de broers en zussen.

Wat Wimmer subtiel benadrukt, niet in het minst door de keuze van citaten en af en toe een flits van ironie, is de enorme sociale bevoorrechting: de contacten van beide ouders, hun uitgebreide wortels in de hogere klasse – de moeder is verwant aan invloedrijke militaire leden van de Paschen-familie – en de vriendschappelijke contacten tot in de keizerlijke familie zorgen voor essentiële contacten, banen, de best mogelijke opleidingsplaatsen en een uitstekende medische behandeling. Reizen naar kuurhotels in warmere streken is niet ongewoon. De schurkenstreken van deze familie, maar ook de geestige, strakke manier waarop Wimmer het schijnbaar anekdotische verweeft tot een steeds gedetailleerder beeld, zorgen voor de nodige humor. En Wimmer is niet onder de indruk – noch van Karls chronische pijn, die af en toe een voorwendsel lijkt te zijn voor nog meer privileges, noch van de politieke chutzpah van zijn overambitieuze, reputatiebewuste oudere broer Friedrich Wilhelm.

Het beeld dat ontstaat is dat van een generatie broers en zussen die verwend worden door hun sociale status en ongewoon liberale, zachtaardige ouders, voor wie de voorspraak en financiële middelen van hun beroemde vader de beste kansen openen op hun respectieve interessegebieden. Volgens het onderzoek van Wimmer lijkt de veel geciteerde gevangenschap van drie maanden van Frederik Willem in een fort wegens lèse majesté bijna eervol en als een vakantie. Om de lijdende Karl militaire dienst te besparen, zorgde zijn vader ervoor dat hij werd ontslagen. Toen de Eerste Wereldoorlog uitbrak, was een andere brief van zijn vader genoeg om Karl van dienstplicht te redden. In het algemeen is de relatie tussen zoon en vader indrukwekkend wanneer de laatste in vertrouwen wordt genomen in liefdeszaken en zijn zoon de hand reikt met zijn advies. Het liefdesleven wordt overigens verrassend open behandeld – de moderne, bijna drie decennia jongere Eva Hildebrandt, die een veelbelovende zangcarrière opgeeft voor haar man, heeft tijdens het huwelijk talloze andere aanbidders en ook Karl Foerster ontwikkelt gevoelens voor andere vrouwen. Hoewel deze niet volledig worden gerealiseerd, worden ze niet geheim gehouden. Ondanks vele beproevingen blijft het huwelijk stabiel.

De prestaties en sterke kanten van Karl Foerster komen ook naar voren in „Gärtner der Nation“. Interessant zijn bijvoorbeeld de inkijkjes in zijn poëzie. De bekwame strategische acties van Foerster door zijn publicaties en lezingen zijn indrukwekkend: veel journalisten en opvallend veel vrouwelijke journalisten zijn lovend over de boeken van Foerster op de pagina’s met artikelen. Veel rijke klanten bestelden grote hoeveelheden planten voor de bloementuinen in uitgestrekte privélandgoederen die toen nog wijdverbreid waren. Aan de andere kant is er de problematische overdracht van Foersters doelstellingen op het gebied van plantenveredeling naar de maatschappij – d.w.z. expliciete eugenetische ideeën die in openbare toespraken worden verspreid. Zijn geloof in de culturele suprematie van Duitsland, dat hij tot het einde van zijn leven uitdroeg, is ook verontrustend. Hij stond ook afwijzend tegenover moderniteit in de kunst en had conservatieve opvattingen over vrouwen. Dit zijn allemaal houdingen waarmee hij niet de enige van zijn generatie is, en toch zijn ze tot nu toe niet duidelijk naar voren gebracht. Bij het lezen van het boek komen ze als een negatieve verrassing.

Sommige schaamteloze juxtaposities hebben een eye-opening effect. Er wordt bijvoorbeeld terloops vermeld dat twee kinderen van Ludwig Bartning in 1928 een week vakantie doorbrachten op het landgoed van Schultze-Naumburg in Saaleck, zelfs nadat zijn beruchte boek „Kunst en ras“ was gepubliceerd (pagina 170). De zin die onmiddellijk volgt verwijst naar Eva Foersters nieuwe Newfoundland en begint met het citaat: „Het wordt steeds mooier in huis“. Dit soort passages hebben het effect van shocktherapie en visualiseren de harde ideologische tegenstellingen van die tijd, zelfs vóór 1933.

Maar er zijn ook plaatsen waar je je afvraagt of zo’n gefragmenteerde collage in strakke chronologische vorm niet leidt tot vervormde decontextualisering. Sommige verbanden gaan verloren wanneer een terloops genoemde, lang vergeten naam jaren later plotseling weer opduikt. Kritiek is ook onvermijdelijk door het zeer vrije gebruik van citaten uit publicaties (cursief gedrukt) en correspondentie (tussen aanhalingstekens), als tussenvoegsels, zinsfragmenten of zelfs losse woorden. Organisch verweven in het verhaal, creëren ze een gevoel van grote verbondenheid met de personages. Tegelijkertijd wordt er echter veel vertrouwen gesteld in de auteur om niets verkeerd weer te geven. Soms is de bron moeilijk te achterhalen of ontbreekt hij zelfs helemaal. In zulke gevallen is het onmogelijk om te beoordelen of het bijvoorbeeld om een strategische uitspraak gaat of om een vertrouwelijke zin uit een privébrief.

Dus wat leert „Gardener of the Nation“ ons behalve een uitgebreid inzicht in de geschiedenis van tuinen in de 20e eeuw? Het laat eens te meer zien dat mensen zelden geschikt zijn om bewonderd te worden op basis van persoonlijke getuigenissen zonder dat er een zekere ontgoocheling optreedt. En het laat zien welke mengvormen en onderlinge afhankelijkheden de vorige eeuw kenmerkten en aan het licht komen wanneer intensief onderzochte biografieën onder de loep worden genomen. Dit geldt in het bijzonder voor de generatie die de machtsovername door de nazi’s als volwassene meemaakte en een carrière in het „Derde Rijk“ had, die later onvermijdelijk gebagatelliseerd moest worden.

Welke betekenis wordt gegeven aan Foersters verklaringen voor lijden en oorlog, die vanuit het perspectief van vandaag psychotisch lijken? De avontuurlijke ethische constructie waarmee hij zeker niet de enige was? Deze constructie „loste“ de schuldvraag als volgt op: De aanvankelijk onschuldige Duitsers zouden als het ware „automatisch“ schuldig moeten zijn, als reactie, namelijk in reactie op de schuld van het Jodendom. Als je hier de centrale rol aan toevoegt die kweekselectie speelde in Karl Foersters wereldbeeld en sociale concepten – en dus het denken in termen van inferieure en superieure genen – dan moet je je afvragen hoe hij nog steeds in de eerste plaats kan worden beschouwd als een naïeve filantroop. De meest recente publicatie, de catalogus voor de ietwat kitscherige tentoonstelling die het Stadsmuseum van Potsdam in 2024 aan de lokale held wijdde, mist daarentegen duidelijk kritische distantie.

De auteur van deze recensie is ook ten prooi gevallen aan de aloude verhalen: Als het opmerkelijke pedagogische werk van Wimmer iets eerder was verschenen, zou het Foerster-hoofdstuk in Matterns biografie „Idylle en Ideologie“, die vrijwel gelijktijdig werd gepubliceerd, meer hebben bevat dan de verhoudingsgewijs rustig geuite twijfels. Een biografie als die van Karl Foerster houdt ons ook een spiegel voor. Ons beeld van het modernisme is nog steeds te steriel en homogeen, dat van het „Derde Rijk“ te zwart-wit. Kunstenaars die zogenaamd of daadwerkelijk verbannen werden komen in gedachten, zoals Emil Nolde, voor wie onderzoek diepgaand antisemitisme en platenverkoop heeft gedocumenteerd, vooral tijdens het nazi-tijdperk. Tegelijkertijd is de angst om rolmodellen van landschapsarchitectuur te verliezen door te kritisch naar hen te kijken ongegrond. Ten eerste zijn sommige cultfiguren in de architectuur er niet beter aan toe, en ten tweede zijn de prestaties van Foerster nog steeds enorm en zijn zijn invloed verstrekkend. Wimmer laat dit ook ongekend diepgaand zien.

„Tuinman van de natie. De vier levens van Karl Foerster“ van Clemens Alexander Wimmer is uitgegeven door VDG Weimar. Een tweede editie is gepland voor het voorjaar van 2025.

Lees meer: Meer boekbesprekingen vind je hier.