Isarphilharmonie München: een zwart juweel

In München is de tijdelijke concertzaal „Isarphilharmonie“ voltooid door de architecten von Gerkan, Marg and Partners. De renovatie van de bestaande concertzaal „Gasteig“ kan nu beginnen.

Er staat het fijne concertpubliek van München een kleine schok te wachten. Want de onlangs voltooide Isarphilharmonie heeft een paar verrassingen in petto. Ten eerste is er de locatie. De oude transformatorhal met de onopvallende, direct verbonden, effen lichtgrijs beklede nieuwbouw ligt tegenover de machtige thermische centrale met zijn schoorstenen. Daartussen ligt een drukke verkeersweg die de stad uit leidt, compleet met tunnel.

Aan de andere kant ligt een vrij rustige woonwijk langs de Schäftlarnstrasse en een bandenhandelaar. En ja – de oostkant van het terrein grenst direct aan de Isar en zou een welkom straaltje hoop zijn, maar het concertgebouw mag hier niet van profiteren omdat er daar volgens het stadsbestuur toch al te veel gefeest wordt, wat afval zou veroorzaken. Dus wordt de rivier verborgen achter dicht struikgewas. Concertbezoekers kunnen parkeren bij het slachthuis. De Isarphilharmonie is echter het beste te bereiken door de metro te nemen en tien minuten te lopen.

Toch zegt Max Wagner, Managing Director van Gasteig München GmbH, tijdens een rondleiding dat het een geluk was dat deze locatie in Sendling werd gevonden. Nadat men zich realiseerde dat de Gasteig zelf niet gerenoveerd kon worden tijdens de exploitatie, werden maar liefst 36 locaties overwogen voor een tijdelijke oplossing. Bij toeval vestigde Stadtwerke Max Wagner uiteindelijk de aandacht op deze oude, leegstaande transformatorhal die op de monumentenlijst staat. Het is een voormalige transformatorhal uit 1929 met een betonnen basis, bakstenen muren en een schilddak. Het was de bedoeling dat dit het middelpunt van de Isarphilharmonie en het hele terrein zou worden.

Hier waren echter ook een tijdelijk gebouw voor het volwassenenonderwijs, een gebouw voor de muziekacademie en een kleinere concertzaal, een soort zwarte doos voor ongeveer 150 toeschouwers, nodig. Deze zijn nu opgetrokken in een kosteneffectief modulair ontwerp. Aanvankelijk waren de architecten von Gerkan, Marg and Partners en de opdrachtgever van plan om de concertzaal in de oude hal te bouwen. Dit idee werd echter al snel verworpen, deels om redenen van monumentenzorg, en de zaal werd omgebouwd tot een ruime foyer met tal van andere functies. De architecten plaatsten vervolgens de concertzaal zelf los naast de oude zaal en verbonden de twee met een glazen verbinding.

Het hele project van de Isarphilharmonie, met vier nieuwe gebouwen en één renovatie, moest zeer snel worden voltooid en had een zeer krap budget. De architecten hadden slechts drie jaar vanaf de eerste pennenstreek tot de opening. Om dit te bereiken – en ook om binnen het budget te blijven – gebruikten ze industriële bouwsystemen en bekleedden ze de gebouwen met goedkope, zilvergrijze panelen, waardoor zelfs de nieuwe concertzaal de charme van een hoogbouwmagazijn uitstraalt.

Toegang tot de concertzaal is via de oude transformatorhal. Hier binnen wacht de volgende verrassing, want het is nauwelijks zichtbaar veranderd. De betonnen vloer vertoont gebruikssporen uit het verleden, net als de versleten gekleurde markeringen. De blauwgeverfde stalen balustrades van de drie omringende galerijen zijn gelaten zoals ze waren en vertonen nog steeds roestsporen. Voor de balustrades werd alleen een iets hogere stalen reling gebouwd. Alle nieuwe kabels zijn zichtbaar. Het nieuwe glazen dak is niet zichtbaar, omdat het oude glazen valse plafond eronder zorgvuldig is gerepareerd. Hoog boven ons hoofd lijkt de enorme, geelgeverfde portaalkraan te wachten om aan de slag te gaan.

De stadsbibliotheek is nu op twee verdiepingen in het oude gebouw getrokken. Er zijn ook ruimtes voor het filharmonisch orkest, seminar-, vergader- en evenementenruimtes en nog veel meer. Nieuw zijn onder andere een bar en een trap met betonnen zitplaatsen. De bar en de bibliotheek zullen overdag ook open zijn voor alle bezoekers.

Toegang tot de concertzaal van de Isarphilharmonie is alleen mogelijk via de oude transformatorhal. Van daaruit kom je in een „kloof“ tussen het oude en het nieuwe gebouw, d.w.z. de foyer en de concertzaal, waar de constructie van de naburige zaal zichtbaar wordt. Een enorm stalen geraamte van het industriële gebouw is zichtbaar, waarin geprefabriceerde plafonds en trappen zijn opgehangen om de verdiepingen van de zaal te bereiken. Hier kun je je verbazen over de zware, 30 centimeter dikke wanden van kruislaaghout waaruit de hal is opgetrokken. Ze zijn alleen geïmpregneerd, niet geverfd.

De architecten beschrijven de zaal van de Isarphilharmonie als een akoestisch kostbaar houten instrument, vergelijkbaar met een viool in een profane vioolkist. De constructie bestaat uit een steeksysteem van massief houten elementen, waarvan het gewicht doorslaggevend was voor de goede akoestiek. In feite zijn de schelp en het instrument akoestisch gescheiden.

Maar nu wacht ons de zaal zelf. Hier is het grootste deel van het budget naartoe gegaan, en om duidelijk te zijn – de architecten hebben het geld zeer verstandig geïnvesteerd. Vanuit de lichte foyer kom je in een enorme donkere grot. De houten muren en het plafond zijn antraciet geschilderd. Het podium straalt weer in lichtgekleurd hout – de duurste aankoop volgens de architecten, omdat het op verschillende manieren omhoog en omlaag kan. Een lichtgekleurde houten vloer zorgt voor oriëntatie, anders zijn de door de architecten ontworpen rijen zitplaatsen ook bekleed met donkere stof. Er is plaats voor 1.900 bezoekers.

Ook op het gebied van akoestiek werden kosten noch moeite gespaard en Yasuhisa Toyota en zijn team van Nachtat Acoustics, de wereldberoemde specialisten op het gebied van concertzalen, kregen de opdracht om advies te geven over de geometrie van de zaal. In tegenstelling tot de Elbphilharmonie koos de Isarphilharmonie niet voor een „wijngaard“ opstelling van de rijen zitplaatsen, maar in plaats daarvan voor de tweede mogelijke vorm van een „schoenendoos“. Desondanks zijn er ook een paar rijen zitplaatsen achter het orkest die gebruikt kunnen worden door een koor.

Kortom, hier is de mooiste moderne concertzaal van München gecreëerd. Alles rondom de zaal is vergeten. De zaal wordt nu vijf jaar gebruikt, want dan is de verbouwing van de Gasteig klaar en kunnen het orkest en alle instellingen weer verhuizen. Het is echter te hopen dat het blijft. Maar voor nu wordt de opening gevierd op 8 oktober met 1.900 gasten en een volledig orkest.

Locatie: Hans-Preisbinger-Straße 8, München-Sendling

Er zijn momenteel nog twee andere nieuwe locaties te bezoeken in München: het Volkstheater van Lederer Ragnarsdottir Oei en de Schwere-Reiter-Halle van Mahlknecht Herrle.