In het woud van pilaren

In 2013 won het Londense ACME een internationale wedstrijd voor het nieuwe gebouw van de Sächsische Aufbaubank (SAB) in Leipzig. Het gebouw is nu klaar en presenteert zich als een zuilenbos met lichte glazen gevels dietussen de „stammen“ slingeren. Florian Heilmeyer bezocht de nieuwe bank voor ons.

Op het eerste gezicht ziet dit nieuwe gebouw voor de Sächsische Aufbaubank (SAB) aan de Gerberstraße in Leipzig, direct naast het centraal station, er een beetje gedateerd uit. De manier waarop het wordt omringd door een woud van 251 extreem slanke ronde kolommen en hoe de gebogen glazen gevels van het kantoorgebouw daarachter oplossen en de grenzen van het gebouw vormen, roept een aantal associaties op. Het is alsof citaten uit het modernisme van de jaren 1950 in Bonn – Eiermann, Ruf – hier in Leipzig zijn gecombineerd met citaten uit de jaren 1990 – Schultes, Braunfels – en opnieuw zijn bestoven met ideeën uit het Britse hightech-modernisme – Foster – en de hedendaagse Japanse architectuur – Ishigami.

Net als bij Eiermann en Ruf speelt de transparantie van het omhulsel een grote rol. Net als bij Foster straalt het huis met geïntegreerde, technische oplossingen die een open, lichte indruk maken. En net als bij Schultes en Braunfels worden de horizontale lijnen van de gevel aangevuld door de kolom als verticaal organiserend element. En net als bij Ishigami maakt een opzettelijk ongeorganiseerd raster van de kolommen een bos, waarin de stammen hier dichter en daar verder uit elkaar staan. Dit ontwerp, dat even vrolijk als zelfverzekerd is in zijn referenties, is gemaakt door het Londense ACME. In 2013 won het een internationale wedstrijd tegen onder andere Ingenhoven (tweede plaats), Sauerbruch Hutton (derde plaats) en Riegler Riewe (aankoop).

Er was echter al een belangrijke beslissing genomen vóór de architectuurwedstrijd. Namelijk om het bijna 40 jaar oude kantoorgebouw Robotron-Kombinat, dat het vierkante blok van 100 bij 100 meter had gevuld, volledig te slopen. De vijf verdiepingen tellende doos, ontworpen door Rudolf Skoda en Ulrich Quester, was met zijn gestreepte gevel van eenvoudig en kosteneffectief functionalisme en de twee binnenplaatsen zeker geen schoonheid, ook al vereerde het persbericht van Aufbaubank Leipzig het postuum als een „consistent voorbeeld van Oosters modernisme“.

Dit betekent dat de tabula in Leipzig toch niet helemaal schoongeveegd is: vier bijna drie meter hoge muurreliëfs zijn uit het oude gebouw gered. Ze werden gemaakt door de Leipziger kunstenaars Rolf Kuhrt, Arno Rink, Frank Ruddigkeit en Klaus Schwabe. Ze deelden de collectieve opdracht in 1968/1969 en ontwikkelden vier op elkaar afgestemde motieven voor de vier verdiepingen tellende foyers in het Robotron-gebouw. Alle vier kunstenaars waren toen nog jong en behoren nu tot de belangrijkste vertegenwoordigers van de „School van Leipzig“. Stilistisch zijn hun kunstwerken georiënteerd op het Mexicaanse muralismo van de jaren 1960. In tegenstelling tot het gebouw werden de vier werken geklasseerd als historische monumenten. Hun voortgezet gebruik was een voorwaarde voor de sloopvergunning. De SAB beschrijft de uitgebreide berging, restauratie en publieke presentatie in het nieuwe gebouw nu als een „toewijding aan het erfgoed van de locatie en een gebaar naar de stad Leipzig en haar levendige kunstscene“.

Maar net als de sloop roept de omgang met de DDR-kunst meer vragen dan antwoorden op. De reliëfs zijn inderdaad zorgvuldig veiliggesteld, gerestaureerd en geïnstalleerd in het nieuwe auditorium, waar ze op elk moment van de dag of nacht te zien zijn door de glazen gevel die uitkijkt op de Gerberstraße. Dit is inderdaad de eerste keer dat ze in het openbaar te zien zijn. Tegelijkertijd worden echter slechts drie van de vier reliëfs geïnstalleerd. De SAB wijst op een gebrek aan ruimte in het nieuwe gebouw van 16.500 vierkante meter, waardoor het helaas niet mogelijk was om het reliëf van Rolf Kuhrt te laten zien „vanwege stilistische overwegingen“, zegt perswoordvoerder Volker Stößel.

Wat er moet gebeuren met het vierde reliëf wordt momenteel „besproken“ met de stad. Al met al lijkt het allemaal een nogal halfhartige en weinig overtuigende benadering van het „erfgoed van de plek“ – en dat is teleurstellend. De moeite die het kostte om de kwetsbare schilderijen te verwijderen, opnieuw te installeren en te restaureren was immers aanzienlijk en moet zonder twijfel worden toegejuicht.

Een gedurfd en zelfverzekerd bankgebouw

Dan nu de architectuur. Het presenteert zich rondom als een vrolijk, uitbundig gebaar. Een gebaar van deze omvang heeft Leipzig lang niet gezien. Het werd mogelijk gemaakt omdat het perceel van 10.000 vierkante meter in principe te groot was voor het vereiste ruimtelijke programma van ongeveer 16.500 vierkante meter. Een luxe van leegte. ACME was daarom in staat om de kantoorruimte eenvoudig te bundelen in twee compacte vleugels die het blok afsluiten onder het dunne vliegende dak aan de west- en noordzijde. De kolommen staan deels voor, deels op en deels in het gebouw. Het dak daarentegen tekent precies de grenzen van het terrein en daarmee het volume van het verdwenen Robotron-gebouw.

De kolommen, hun onregelmatige verdeling en de rondingen van de glazen gevels vervagen de grens tussen binnen en buiten. Dit geldt zowel voor het uitzicht overdag als ’s nachts. En zelfs binnen zijn er, ondanks alle dynamisch afgeronde hoeken, nauwelijks lastige restoppervlakken. In plaats daarvan is er een gevarieerd werklandschap gecreëerd met veel daglicht en steeds wisselende visuele verbindingen, inclusief alle gebruikelijke „nieuwe werkwerelden“ – met flexplekken, nissen, stille ruimtes, denktanks en volledig open vloeren. Aan de achterkant zijn balkons en terrassen gecreëerd in de rondingen van de gevels, die aan de kantoren zijn toegewezen als buitenruimtes. Hoe dit alles precies in zijn werk zal gaan, valt nog te bezien. De eerste 200 van de in totaal 500 werknemers van SAB, dat voorheen in Dresden gevestigd was, zijn nog maar net verhuisd naar het nieuwe gebouw. Maar het is veelbelovend in zijn huidige lege staat.

Een van de belangrijkste architectonische en stedenbouwkundige argumenten ligt echter aan de zuidoostkant van het gebouw. In deze richting lost het gebouw feitelijk op in een puur woud van kolommen. Langs de erfgrens ondersteunen de kolommen nog de doorlopende dakrand op 22 meter hoogte. Maar daarna lost het bos naar binnen op in een open plek van 6.000 vierkante meter. Van de 159 vrijstaande kolommen ondersteunen alleen de lichtste buitenste rijen het dak.

De andere kolommen hebben alleen een zogenaamde „luifel“ als kapiteel. Dit zijn ronde stalen tralies bedekt met glasvezeldoek waar het zonlicht doorheen schemert. Deze luifels hebben een diameter van 2,5 tot 5 meter en de kolommen variëren van 40 tot 110 centimeter. Dit draagt bij aan een organische uitstraling. Het woud van kolommen is bedoeld om het straatlawaai te verminderen en bescherming te bieden tegen de zon. Bovendien zijn de kolommen holle structuren die aan de binnenkant gemaakt zijn van gesponnen beton. Hierdoor kunnen ze gedeeltelijk worden gebruikt voor rookafvoer uit de ondergrondse parkeergarage en drainage van de dakoppervlakken. Maar wat wordt de ruimte eronder, die nu nog een bouwput is?

Minder kantoor, meer wonen: Peter Barber Architects heeft 32 appartementen van zes verdiepingen gebouwd op de plek van een voormalig benzinestation. Hier zie je hoe dit woongebouw de bewoners centraal stelt.