In de schijnwerpers

Een barok meesterwerk heeft een schimmig bestaan geleid in het depot van het Städel Museum in Frankfurt. Nu is het gerestaureerd en verhuisd naar de grote Italiaanse zaal

Zijn absolute specialiteit was de Madonna met kind en hij schilderde dit motief keer op keer. Pictor Virginum, schilder van de Madonna, was Sassoferrato’s toepasselijke bijnaam. Zijn recept voor succes: verfijning en elegantie van het schilderen in combinatie met een diep gevoeld religieus sentiment. Daarbij komt een economische manier van werken die de constante herhaling van picturale oplossingen niet schuwt als ze eenmaal zijn gevonden – met behoud van een constant hoge kwaliteit van uitvoering. Giovanni Battista Salvi (1609-1685) is genoemd naar zijn geboorteplaats, Sassoferrato, vlakbij Ancona. Vanaf 1629 werkte hij in Rome, aanvankelijk voor Domenichino, een van de belangrijkste meesters van de Italiaanse barok uit Bologna. Sassoferrato’s belangrijkste artistieke rolmodellen waren zijn tijdgenoot Guido Reni, maar ook de meesters van de Renaissance, vooral Rafaël en Perugino. Hij imiteerde en kopieerde hun schilderijen soms tot het punt van verwarring. Deze imitatieve verwijzing naar Italiaanse klassiekers vertegenwoordigt een opmerkelijke speciale positie in de barokperiode en maakt Sassoferrato als het ware tot een verre voorloper van de Nazareners van de 19e eeuw. Een van zijn schilderijen is nu vanuit het depot van het Städel Museum via het restauratieatelier naar de tentoonstellingsruimte gereisd. Het was bedekt met een extreem vergeeld, vlekkerig vernis dat de delicate kleuren nauwelijks onthulde en de subtiliteiten van het schilderij en de plasticiteit van de vormen volledig aan het oog onttrok.

Stephan Knobloch, hoofd schilderijconservering in het Städel, was van mening dat een grondige conservering en restauratie veelbelovend zou zijn. In het Louvre in Parijs hangt een vergelijkbaar schilderij van de Madonna van de Romeinse barokschilder in een klein kabinet, ver weg van de menigte bezoekers. De kwaliteit van het Louvre-schilderij werd pas in 1997/98 gerestaureerd. Het project werd toevertrouwd aan Annegret Volk, een gediplomeerd restaurateur. Stukje bij beetje verwijderde ze het oude vernis, inclusief retoucheren en overschilderen. Al na een paar dagen kwamen de intens heldere kleuren van Sassoferrato weer tevoorschijn: het nobele blauw van de mantel van de Madonna, het heldere rood van haar jurk, het delicate beige van de sluier, het stralende wit van het kleed – de typische Maria-kleuren in absolute glans. De huidtinten zijn ook subtiel gedifferentieerd, van de porseleinachtige gelaatstrekken van de Maagd Maria tot de zachte blos op haar wangen. Alle vormen die onherkenbaar waren vervaagd door de melkachtige coating zijn nu levendig uitgewerkt, bijvoorbeeld in het hoofd van de jongen Jezus of in de plooien van Maria’s sluier. Annegret Volk heeft enkele beschadigde gebieden reversibel geretoucheerd, vooral in de donkere blauwtinten. Als laatste werd een nieuw vernis aangebracht, dat het diepe licht intensiveerde en de esthetische eenheid van het schilderij herstelde.

Het Städel schilderij, waarvan slechts één andere versie bestaat (die in het Louvre), werd rond het midden van de 17e eeuw geschilderd. Om het schilderij in de grote Italiaanse zaal van het Städel Museum te kunnen plaatsen, had Sassoferrato nog een geschikte lijst nodig. Dankzij de gulle steun van verschillende sponsors was het mogelijk om een originele 17e-eeuwse Italiaanse lijst aan te schaffen. Met zijn sterke gesneden profiel en koele, bijna zilverachtige vergulding, benadrukt hij het esthetische effect van het schilderij bijzonder goed. In de collectiepresentatie vormt de Sassoferrato nu de tegenhanger van Guercino’s Madonna met kind, dat qua motief op elkaar lijkt en toch totaal anders van opzet is.