Het Waldhaus – architectuur in Beieren die het verschil maakt

Baumeister Academy winnares Catherina Wagenstaller schrijft voor Baumeister naast haar stage bij Henning Larsen Architekten in München. In haar serie „Architectuur in Beieren die het verschil maakt“ belicht ze projecten die een toegevoegde waarde hebben voor de maatschappij – of het nu gaat om een digitaal platform, een architectenbureau of een gebouw. Deze keer bezocht ze het Waldhaus en sprak met Anna Heringer en Martin Rauch over gezonde architectuur.

In april 2021 werd een spannend project van Anna Heringer en Martin Rauch voltooid: het zogenaamde Waldhaus. Het is het nieuwe gastenverblijf van het RoSana Ayurveda-kuurcentrum in Rosenheim. RoSana richt zich op het individu en ontwikkelt behandelingen op basis van hun behoeften. Het Ayurvedische kuurcentrum maakt hiervoor gebruik van westerse geneeskunde, oosterse genezingstradities en natuurlijke geneeswijzen.

Het Waldhaus zet de holistische en dus duurzame benadering van gezondheid voort door het gebruik van gezonde materialen – klei en hout -, een zorgvuldige omgang met het pand en de mogelijkheid om een yogaruimte uit te breiden. In de toekomst zal het ruimte bieden aan vier extra kuurgasten en een personeelsflat omvatten.

Samen met een van de oprichters en de directeur Heidi Gutschmidt kon ik het gebouw tijdens de bouw met al mijn zintuigen ervaren en voelen, waarover ik sprak in een interview met de twee architecten Anna Heringer en Martin Rauch.

Het gaat over de speciale kenmerken van dit project, maar ook over het belang van lokaal vakmanschap, een uitgebreid begrip van gezondheid en vrouwelijkheid in de architectuur.
Dit bericht markeert het einde van mijn studie aan de Baumeister Academie en daarmee van de serie „Architectuur in Beieren die een verschil maakt“. Je kunt mijn reis echter blijven volgen op mijn Instagram-account gedanken_architekt_in.

Catherina Wagenstaller voor Baumeister: Jullie hebben samen het nieuwe gastenverblijf in het Ayurveda-kuurcentrum in Rosenheim ontworpen – het Waldhaus. Wat waren de belangrijkste randvoorwaarden voor dit project en hoe heeft u het vormgegeven?

Anna Heringer: Het is een ongelooflijk gevoelige locatie tussen de twee watermassa’s en het alluviale bos. We zijn begonnen met een „kleibestorming“. We raakten betrokken bij het bouwperceel ter plaatse en ontwierpen het in een intuïtief proces. We bouwden de locatie, inclusief de naburige huizen, op uit klei en keken hoeveel massa en welke vorm de kavel kon aannemen. We trokken ons herhaaldelijk terug en haalden de opdrachtgevers erbij om verder te werken en het natte kleimodel met hen te bespreken.

Martin en ik hebben een verschillende focus bij het ontwerpen. Het is niet zo dat een van ons de pragmaticus is en de ander de chaos. We werken gewoon aan verschillende dingen op verschillende momenten. Het mooie is dat ze in elkaar overlopen. We veranderen voortdurend van perspectief tijdens het modelleren en ieder van ons raakt aan wat de ander heeft gebouwd. Als je met je handen werkt, kun je de impulsen van je onderbuik ongelooflijk goed volgen. Ontwerpen via taal en analyse is zo topzwaar. Dat helpt niet altijd. We laten ons leiden door ons gevoel en uiteindelijk moet het goed voelen.

Martin Rauch: De interface was vervolgens om het Waldhaus-model aan de stad te presenteren. Deze gezamenlijke benadering van de stad was heel belangrijk om mensen aan boord te krijgen. De stad Rosenheim reageerde al positief.

Anna Heringer : Dat hing zeker samen met het feit dat we prioriteit gaven aan lokaal vakmanschap en met duurzame materialen werkten. Een ander belangrijk punt was dat het Waldhaus harmonieus in de omgeving moest passen.

„De rechte lijn komt in de natuur niet voor“ – Anna Heringer

Het gebouw is een constructie van hout en leem. Hoe zijn deze materialen gebruikt?

Martin Rauch: Oorspronkelijk zou de achterbouw een structuur van aangestampte aarde zijn en de andere, die als een brug functioneert, een houtconstructie. Toen de opdrachtgevers opdracht gaven voor het project, wilden ze dat hout en klei een ondersteunende rol zouden spelen. Er moest zo min mogelijk beton worden gebruikt. Uiteindelijk is het een houtconstructie geworden omdat het in deze complexiteit, in dit tijdsbestek en binnen het budget makkelijker te realiseren was dan een dragende lemen constructie. Klei en hout werden hier bewust anders gebruikt.

Anna Heringer: Het was heel belangrijk om zoveel mogelijk staal en cement en alle schuim te vermijden.

Martin Rauch: Het hele Waldhaus is ontworpen en gebouwd met eerlijke materialen. Het is een houtconstructie met panelen – erg complex voor de timmerman, omdat het gebouw schuine delen heeft. Binnen zijn de kamers beplankt met leem om akoestische en klimatologische redenen. In het toegangsgedeelte is het hout naturel gelaten als structureel element. Het isolatiemateriaal is een zachthouten vezelplaat. Aan de buitenkant heeft het gebouw een gedeeltelijk massief houten gevel en de kop is een gevel van latten en leem. Dit zorgt ervoor dat het gebouw opgaat in het alluviale bos en er niet uitziet als een vreemd lichaam.

Anna Heringer: We realiseerden ons dat het belangrijk was om rechte lijnen te vermijden. Het moest een gebouw worden dat „naar binnen glijdt“. Er zijn geen rechte lijnen in de natuur en je kunt zien dat het gebouw met je handen in het terrein is gemodelleerd.

Martin Rauch: De verschillende leembouwtechnieken zijn ook belangrijk: caseïne- en leemvloeren, leempleister en lemen muren.

Waarom harmoniëren deze twee materialen zo goed met elkaar en waar moet je rekening mee houden?

Martin Rauch: Voor mij zijn hout of plantaardige materialen en klei de bouwmaterialen van de toekomst. Klei is niets meer dan geërodeerd gesteente dat sedimenteert. Hoe fijner het wordt, hoe fijner het leem wordt – tot klei aan toe. Ons hout groeit ook op dit geërodeerde gesteente. Het kan niet groeien op steen. Wanneer beide worden teruggegeven aan de natuur, hebben ze het milieu niet vervuild. Hout en klei zijn een ideale combinatie. Ze creëren een synergie. Daarom kunnen van deze materialen goede huizen worden gebouwd.

Anna Heringer: Het ene is gebaseerd op compressie, het andere op spanning. En hout heeft massa nodig – ook voor het binnenklimaat. Voor mij is het ene ritme en het andere geluid. Het zijn twee materialen die elkaar ongelooflijk goed aanvullen. Dit geldt ook voor de sfeer.

Martin Rauch: Het gaat eigenlijk niet om het hout, maar om de plant. Alles wat op de klei groeit, kan goed worden gecombineerd met de klei. Vochtregulatie is ook belangrijk. Klei is droger dan hout en droogt daarom uit. Het is als een symbiose.

„Je voelt je veilig en geborgen.“ – Anna Heringer

Bij RoSana draait alles om holistische gezondheid. Daar horen ook gezonde ruimtes en materialen bij. Klei wordt hier op verschillende manieren gebruikt en verwerkt. Voor mij was het een ervaring om het Waldhaus binnen te lopen. Het stinkt er en ik moest alles aanraken. Wat creëert zo’n goed binnenklimaat en ruimtegevoel?

Martin Rauch: Klei is helende aarde. Theoretisch zou ik in een kleibad kunnen stappen en me goed voelen. Een gebouw is als de derde huid van een mens en als het comfortabel, gezond en zelfs helend is, dan is er niets beters.

Anna Heringer: In al onze projecten merken we het verlangen om de klei te strelen en aan te raken. Je reageert niet alleen visueel op materialen, maar ook met andere zintuigen. Vooral met klei. Het doet een beroep op iets elementairs in ons, een oeroude verbinding tussen de mens en de aarde. Moeder Aarde, daar zit veel relatie in. Je kunt dat voelen en je veilig voelen. Dat is essentieel om gezond te worden.

We wilden dit gevoel in het gebouw brengen. Daarom zijn alle oppervlakken in het Waldhaus gemaakt van klei. Er zijn de ruwere componenten van aangestampte aarde – het archaïsche, puristische en sterke. De fijne klei oppervlakken hebben iets fluweelachtigs, bijna zoet. Deze algemene toon maakt dat je je op je gemak voelt bij alle elementen en stemmingen.

„Alles wat perfect is, is eigenlijk stressvol.“ – Anna Heringer

Hoe komt dat?

Martin Rauch: De kamers zijn relatief klein, zelfs onder de maat. Je kunt dit alleen verbeteren als je echt goede en eerlijke materialen gebruikt. Ik wil me prettig voelen in de kamer van het Ayurveda-centrum. Als ik naar de muren van aangestampte aarde kijk, is het alsof ik naar het landschap kijk, een stukje natuur. Dat maakt een groot verschil voor het karakter. De manier waarop deze kamers en materialen aanvoelen heeft een grote impact.

Anna Heringer: Ik heb ook het gevoel dat je meer afstand moet nemen van muren van materialen zoals beton of glas, die fysiek niet zo aantrekkelijk zijn. Maar je kunt goed omgaan met kleinere ruimtes als de oppervlakken goed zijn. Dat is iets wat we moeten leren. Kwaliteit wordt vaak gemeten in vierkante meters. Maar je kunt net zo goed levenskwaliteit bereiken door hoogwaardige en natuurlijke materialen te gebruiken. Dat is waar we naar toe moeten bij bouwen in hoge dichtheid. Als ik in Bangladesh of Marokko door een smalle steeg van klei loop, voel ik me niet zo benauwd als wanneer ik door een betonnen steeg zou lopen.

Het gaat om natuurlijkheid en imperfectie. Alles wat perfect is, is eigenlijk stressvol. Deze gebruikelijke, monochrome oppervlakken in zorginstellingen geven je als mens en natuurlijk wezen een vreemd gevoel. Ik denk niet dat dat de juiste benadering is om gezond te worden. Het gaat veel meer om het toelaten van natuurlijkheid, loslaten en het accepteren van vergankelijkheid en imperfectie.

De vloer van aangestampte aarde werd ter plekke aangestampt. Hoe was het met de muren?

Martin Rauch: De muren zijn geprefabriceerd als een paneelconstructie. Dit zijn panelen die enkele tonnen wegen. Dit gewicht heeft een zeer goed akoestisch effect. Het grote voordeel van klei is dat het oplosbaar is in water. Je kunt de voegen nat maken en retoucheren zodat alleen nog een monolithische muur herkenbaar is.

Om terug te gaan naar de kleine schaal: De vloer van de badkamers in het Waldhaus is gemaakt van speciale tegels en de muren van Tadelakt, een Marokkaanse kalkpleister. Wat is daar zo bijzonder aan?

Martin Rauch: Je zou in badkamers ook kleipleister kunnen gebruiken. Maar omdat dit een ruimte is die veel en door verschillende mensen wordt gebruikt, is het belangrijk om een materiaal te vinden dat een bepaald gebruiksgedrag garandeert voor hotelexploitatie. Tegelijkertijd moet het voldoen aan de gezondheidseisen. De karak tegels op de vloer zijn gemaakt van gebakken witte klei met prachtige versieringen. De muren zijn gemaakt van Tadelakt. Dit is pure kalk en absoluut natuurlijk, antiseptisch, hygiënisch, gemakkelijk schoon te maken en naadloos. Met natuurlijke materialen en het juiste vakmanschap kun je een kwaliteit bereiken die zelfs voor een hotel en gezondheidscentrum voldoende is. Dat was ook de uitdaging. Elke badkamer heeft natuurlijk daglicht dankzij lichtschouwen, wat ook het gevoel van welzijn verhoogt.

„De klei heeft ook een effect op de ziel.“ – Anna Heringer

We hebben al veel gehoord over de buitengewone aard van klei. Naast de uitspraak dat het gebouw de derde huid van de mens is, waarom zou kleigrond vaker gebruikt moeten worden in de gezondheidszorg?

Anna Heringer: Ik geloof dat vergankelijkheid veel gemakkelijker te accepteren is als je in de natuur bent. Het proces van worden en vergaan is daar gewoon alomtegenwoordig. Dat is eigenlijk hetzelfde met klei. Het bestaat uit geërodeerd gesteente en tegelijkertijd is het de humus, het materiaal waaruit leven ontstaat. Ik denk dat dit heel geruststellend is voor de psyche. We hechten veel waarde aan perfectie, maar dat is eigenlijk niet goed voor onze ziel.

Martin Rauch: Hier bij RoSana zijn de muren van aangestampte aarde, de prachtige, extreem gevoelige kleivlakken, de caseïnevloer en de vloer van aangestampte aarde allemaal arbeidsintensief. We hadden echt veel uitstekende ambachtslieden op de bouwplaats, zoals de familie Gärtner. Eén arbeider was drie dagen bezig met een badkamer van Tadelakt. Dat is een enorme inzet van menselijke arbeid en dat is ook de energie die in de kamer gaat zitten. Ik denk dat gevoelige mensen dat kunnen voelen. Het Waldhaus kan met een gerust geweten beschreven worden als gezond voor mens en milieu.

Anna Heringer: Ik zou ook zeggen dat het gezond is voor de samenleving omdat het banen creëert. Het is goed op alle niveaus – de harmonie die je dieper waarneemt dan op een formeel niveau. Een van Martins eerste projecten was een muur van aangestampte aarde in een ziekenhuis waar je overheen kon lopen. De aalmoezenier van deze instelling merkte op dat hij langs deze muur de beste gesprekken had. Gezondheid heeft niet alleen met het lichaam te maken, maar ook met de ziel. Als basismateriaal werkt klei ook op deze niveaus.

Ik merkte het aan mezelf. Toen ik het Waldhaus verliet, voelde ik me echt goed. Wat is er nodig om zo’n waardevol materiaal weer een plaats te geven in de bouwindustrie en waarom is lokaal vakmanschap zo belangrijk?

Anna Heringer: Een materiaal dat gezond is voor mensen, voor het milieu en voor de maatschappij is duurder dan bijvoorbeeld materialen die schade toebrengen aan het ecosysteem en de economische kloof vergroten. Op dit moment is alles gebaseerd op vrijwilligheid. Als klei een derde duurder is of twee keer zo duur, dan is dat moeilijk. Maar het is onlogisch dat een materiaal dat lokaal beschikbaar is en ter plekke hightech of lowtech kan worden verwerkt, zoveel kost. Dit is te wijten aan ons economisch systeem en het gebrek aan kostentransparantie veroorzaakt door subsidies.

Eerlijkheid en politieke beslissingen zijn nodig om materialen te promoten die cruciaal zijn voor onze toekomst. Klei is daar één van. Een instrument om dit te bereiken is heel duidelijk de_{CO2-belasting}, die eenvoudig de werkelijke kosten kan vaststellen. Ik denk daarentegen dat menselijke energie ook moet worden meegerekend. Als het over alternatieve energie gaat, hebben we het alleen over wind, zon enzovoort, maar menselijke arbeid is een belangrijke energiebron die wereldwijd toeneemt. We zouden arbeid gewoon minder moeten belasten.

Het kan niet zo zijn dat mensen het niet meer willen betalen. In plaats daarvan kopen mensen goedkope meubels uit massaproductie. Dit is een onevenwichtigheid die politiek moet worden tegengegaan. Het is niet zo dat het systeem een natuurkracht is. Het is door de mens gemaakt en daarom kan het natuurlijk worden aangepast – en dat is wat we moeten doen.

„Deze betekenis van werk is belangrijk.“ – Martin Rauch

Martin Rauch: We moeten het imago van lokale ambachten bevorderen. Niet alleen financieel, maar ook in het onderwijs- en opleidingssysteem. Dat is de laatste tijd misgegaan. Vakmanschap wordt niet meer als zodanig gezien. De bouw is erg industriegericht. Materialen worden door de industrie samengesteld. Dit betekent dat vakmanschap meer een assemblageklus is dan een bouwklus.

Vakmanschap en bouwen met mooie oppervlakken hebben ook een doel. Het is niet alleen gezond voor het binnenklimaat, maar ook voor de mensen die het realiseren. Emmanuel Heringer bijvoorbeeld, die de latten en leien heeft gemaakt, is terecht trots op zijn werk en we genieten van de lemen vloeren en muren. Dit gevoel van doelgerichtheid in het werk is belangrijk.

De serie „Architectuur in Beieren die het verschil maakt“ zoekt naar projecten met een sociaal-culturele en ecologische waarde waarbij ook vrouwen betrokken waren. Mevrouw Heringer, welk advies kunt u ons jonge vrouwen in de bouw geven?

Anna Heringer: Ik denk dat het belangrijk is dat we ons niet alleen richten op vrouwen in de architectuur, maar op vrouwelijkheid in de architectuur. De architectuurindustrie is zo uitbuitend en verovert altijd het nieuwe – verder, groter, sneller, hoger. De focus ligt waanzinnig veel op de „mannelijke kwaliteiten“. Dit leidt tot ongelooflijk destructief gedrag tegenover de wereld om ons heen.

Ik zou gewoon meer „vrouwelijke kwaliteiten“ willen zien, die mannen natuurlijk net zo goed kunnen hebben – behouden, voortbouwen op oude kennis, verzorgen. Er moet veel meer aandacht zijn voor wat het potentieel op de grond is en hoe het eindresultaat en het proces op elkaar kunnen worden afgestemd. Voor mij zijn dit „vrouwelijke kwaliteiten“ en we moeten ze meer benadrukken – ook in het architectuuronderwijs.

We moeten meer ruimte geven aan intuïtie en niet alleen aan analyse, argumentatie en strategie, maar ook aan gevoel en intuïtie. Ik hoop dat vrouwen niet altijd proberen te zijn zoals mannen, maar in plaats daarvan deze vrouwelijkheid met vertrouwen inbrengen. We mogen onszelf niet in verwarring laten brengen en moeten echt terugkeren naar onze kerncompetenties en ons potentieel. Ik geloof dat duurzame architectuur – in de zin van harmonie met de samenleving en natuurlijke hulpbronnen – op deze manier op natuurlijke wijze tot stand komt.

Wij – of beter gezegd hoofdredacteur Fabian Peters – spraken ook met Anna Heringer tijdens BAUMEISTER Curated Talk One. Hier vind je een opname van het hele gesprek met haar en Snøhetta-oprichter Kjetil Trædal Thorsen over „Concept en Context“, twee termen die centraal staan in het werk van zowel Snøhetta als Anna Heringer.