Het KMSKA in Antwerpen: twee musea in één

Na elf jaar renovatie heropende het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen (KMSKA) in september 2022. De make-over van het museum is slim: KAAN Architecten voegde een asymmetrische nieuwbouw met tien hoogglanszalen in het bestaande gebouw en breidde zo de tentoonstellingsruimte uit met 40 procent.

Elf jaar. Zo lang was het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen (KMSKA), een van de belangrijkste musea van België, gesloten voor het publiek wegens renovatie-, restauratie- en uitbreidingswerken. De prachtige kunsttempel opende eind september 2022 zijn deuren en verraste de bezoekers met een uitbreiding die van buitenaf volledig onzichtbaar is. Een van de grootste problemen van het bestaande gebouw uit het einde van de 19e eeuw was namelijk – zoals momenteel bij veel musea het geval is vanwege de alsmaar groeiende collecties – het gebrek aan tentoonstellingsruimte. De oplossing hiervoor is slim: KAAN Architecten legde de historische binnenplaatsen bloot en plaatste een asymmetrische nieuwbouw precies in de oorspronkelijke gebouwstructuur. Zo breidden ze de tentoonstellingsruimte met 40% uit zonder het vloeroppervlak van het historische gebouw te veranderen. Dit is ongebruikelijk, aangezien musea die uitbreiden qua ruimte meestal kiezen voor een uitbreiding of zelfs een solitair gebouw.

Met hun ingenieuze „twee musea in één“ ontwerp creëerden de Rotterdamse architecten meer ruimte voor de beroemde oude meesters van Rubens en Van Dyck en voor James Ensor, een van de belangrijkste moderne protagonisten van de in totaal 8.400 werken tellende collectie van het KMSKA (waarvan er nu 650 worden tentoongesteld). Een wenteltrap leidt nu van de nieuwe ontvangstruimte naar de neoklassieke inkomhal. Van daaruit worden bezoekers ondergedompeld in de oude kunst. Via de monumentale foyer, die in de 19e eeuw werd ingericht door de historieschilder Nicaise De Keyser – nog steeds een hoogtepunt van het museum – wandelen bezoekers door de historische zalen, die uitgebreid zijn gerestaureerd en opnieuw ingericht volgens de oorspronkelijke plannen.

Historisch stucwerk, visgraat parketvloeren en houten deurkozijnen zijn waar mogelijk bewaard gebleven en zorgvuldig gerestaureerd. De waardige muurkleuren variëren nu van Pompeïaans rood tot olijfgroen, afhankelijk van de galerieruimte. Behang, gordijnen en bordeauxkleurige fluwelen banken stralen historische flair uit in het oude gebouw. In de zalen hangen werken van voor 1880.

Direct vanaf de begane grond kom je in de gesloten White Cube van het museum, waar kunst uit de periode na 1880 wordt tentoongesteld. Het contrast met het kleurenschema in de fin-de-siècle zalen kan nauwelijks groter zijn: De nieuwe hoogglanszalen zijn van vloer tot plafond smetteloos wit. Ze variëren in verlichting, hoogte en volume en vormen zo ook de tegenhanger van het symmetrisch ontworpen oude gebouw. Op de tussenverdieping worden delicate werken zoals tekeningen en etsen – gekoppeld aan sculpturen – gepresenteerd in gedempt, gemoduleerd licht. Een 40 meter lange trap verbindt de kamers over de verdiepingen en overbrugt een hoogteverschil van 22 meter. Dankzij deze verticale insnijding konden de architecten natuurlijk daglicht naar beneden in het gebouw brengen. Het bestaande gebouw, dat tussen 1884 en 1890 werd gebouwd naar een ontwerp van Jan Jacob Winders en Frans Van Dijk, was oorspronkelijk namelijk bedoeld als daglichtmuseum. Volgens KAAN Architecten speelt daglicht daarom ook een doorslaggevende rol in hun ontwerp: het licht wordt binnengelaten en verspreid via vier lichtschachten. Ook in de historische galerijen blijven doorlopende lichtkoepels voor verlichting zorgen.

Het KMSKA-project begon in 2003, toen de fin-de-siècle tempel zo bouwvallig was dat sloop zelfs werd overwogen en nieuwbouw ter sprake kwam. De Vlaamse rijksbouwmeester Bob Van Reeth kondigde uiteindelijk een open wedstrijd aan, die toen het behoud van het bestaande gebouw en een aanpassing omwille van de duurzaamheid inhield. Het toen nog jonge Rotterdamse bureau KAAN Architecten, onder leiding van Kees Kaan, Vincent Panhuysen en Dikkie Scipio, won de aanbesteding en stelde vervolgens het masterplan op. In de eerste fase werd het oorspronkelijke museumcircuit uit 1890 blootgelegd. Tijdens de werkzaamheden bleek dat het gebouw sterk vervuild was met asbest. Een lange en intensieve renovatie was daarom noodzakelijk.

Naast de infrastructuur waren ook de technologie en het airconditioningsysteem aan een opknapbeurt toe. „Het gebouw was echt toe aan een algehele opknapbeurt,“ legde KMSKA-directeur Carmen Willems uit bij de opening in september 2022. „Er waren twee belangrijke problemen die moesten worden aangepakt. Ten eerste was er niet genoeg ruimte om de collecties goed tentoon te stellen. Ten tweede was het altijd moeilijk om goede klimaatomstandigheden in het museum te handhaven.“ De nieuwe hedendaagse vleugel is daarom nu uitgerust met een klasse A klimaatsysteem, de hoogste en meest voorkomende klimaatcategorie in nieuwe musea. Er is ook een object omgevingscontrolesysteem geïnstalleerd dat een jaar lang getest zal worden.

Het KMSKA gebruikte de lange sluiting om uitgebreide restauratiewerken uit te voeren aan zijn werken, maar stuurde ze ook op tournee. Achter de schermen werd ook gewerkt aan de opslag van de kunstwerken die niet tentoongesteld werden. Terwijl de collectie vroeger verspreid was over in totaal zeven magazijnen, beschikt het KMSKA sinds 2013 over een nieuw, gecentraliseerd depot. Het heeft meer dan 3660 vierkante meter schapruimte voor schilderijen op twee verdiepingen. De ruimtes zijn stof- en trillingsvrij en uitgerust met een ultramodern ventilatie- en beveiligingssysteem. Met deze uitgebreide verbouwing hebben de architecten uit Rotterdam het KMSKA klaargemaakt voor de toekomst. Ze hebben hun succesvolle omgang met historische gebouwen al bewezen bij de renovatie en restauratie van het Thermenmuseum in Heerlen en het barokke kasteel Het Loo bij Apeldoorn.

Met de make-over van het KMSKA heeft KAAN Architecten nu echter hun meesterwerk gerealiseerd. „De monumentale architectuur van het 19e eeuwse museum verrast in de kern met een verborgen nieuwe architectuur: bescheiden en krachtig tegelijk“, zegt Dikkie Scipio van KAAN Architecten trots. „Deze symbiose creëert een spannende en functionele tentoonstellingsomgeving.“ De architect, die sinds 2019 ook professor is aan de ontwerpafdeling in Münster, werkt al bijna twintig jaar aan het museum. „Ik ben de laatste architect die er vanaf het begin bij betrokken is geweest. Het gebouw is mijn kind geworden. En die van mij zijn in de tussentijd groot geworden.“