Herontwerp van de Berlijnse Gendarmenmarkt

Na twee jaar bouwen schittert een van de mooiste pleinen van Berlijn, de Berlijnse Gendarmenmarkt, in nieuwe pracht – maar de meningen over het resultaat lopen sterk uiteen. De uitgebreide renovatie van de historische Gendarmenmarkt, omlijst door de Duitse kathedraal, de Franse kathedraal en het Konzerthaus, heeft een levendig debat op gang gebracht dat exemplarisch is voor de uitdagingen van moderne stadsplanning.

Het renovatieproject, dat begon in oktober 2022 en werd afgerond in december 2024, is gebaseerd op een intensief participatieproces vanaf 2011. De planning werd uitgevoerd door Rehwaldt Landschaftsarchitekten voor de open ruimtes en PST Ingenieure voor de technische uitrusting, nadat de deelstaat Berlijn het projectmanagement in 2018 had overgedragen aan Grün Berlin.

Berlijnse Gendarmenmarkt: ongeveer 14.000 vierkante meter bestrating werd vernieuwd, waarbij ongeveer 6.000 ton natuursteenbestrating werd verplaatst. Het bestratingsraster is gebaseerd op het historische model en werd tegelijkertijd aangepast aan de eisen van vandaag.

Een kernelement van de renovatie is de installatie van een vijf kilometer lang ondergronds netwerk van leidingen voor elektriciteit, water en afvalwater. Met meer dan 50 ondergrondse drinkwater- en afvalwateraansluitingen en ongeveer 30 ondergrondse elektriciteitsaansluitingen kunnen evenementen zoals Classic Open Air of de kerstmarkt in de toekomst onafhankelijk van de concertzaal plaatsvinden.

Deze technische infrastructuur elimineert niet alleen gevaarlijke punten zoals kabelbruggen, maar verkort ook aanzienlijk de op- en afbouwtijden voor evenementen – een voordeel voor zowel bezoekers als organisatoren.

Klimaatadaptatie was een bijzonder aandachtspunt bij de renovatie. Een duurzaam regenwaterbeheersysteem vangt regenwater op, reinigt het vooraf in ondergrondse voorzieningen en voert het via zes infiltratiegeulen naar het grondwater. Dit systeem werkt volgens het sponsstadprincipe: bij hevige regenval houden de infiltratiegoten overtollig water vast, ontlasten ze het riool en voorkomen ze plaatselijke overstromingen.

Michael Herden, woordvoerder van het Senaatsdepartement voor Transport en Klimaatbescherming, beschrijft de locatie daarom als „ecologisch duurzaam“ – een argument dat niet iedereen in het publieke debat overtuigt.

De grootste kritiek op het herontwerp betreft de vegetatie. Als onderdeel van de bouwwerkzaamheden werden 23 bomen verwijderd, maar er werden slechts zes nieuwe bomen geplant – drie Japanse liaanbomen (Sophora japonica) en drie magnoliabomen in het zuidelijke deel van het plein.

Het bestuur van de senaat rechtvaardigt de beperkte vergroening met verschillende factoren: eisen voor monumentenzorg, het behoud van vrije zichtlijnen naar de kathedralen en de concertzaal en technische beperkingen vanwege ondergrondse voorzieningen en de ondergrondse spoorweg. Er wordt ook benadrukt dat de geselecteerde Japanse snoeibomen met kroondiameters van 12 tot 18 meter uitstekende schaduw bieden en zeer goed bestand zijn tegen hitte, droogte en uitlaatgassen.

Kritische stemmen stapelen zich op op sociale media en noemen de nieuwe Gendarmenmarkt een „stadskaalslag“ of een „steenwoestijn“. Zelfs de voormalige kanselierskandidaat van de CDU, Armin Laschet, heeft zich uitgesproken en het resultaat beschreven als „niet esthetisch verantwoord en niet verenigbaar met het behoud van historische monumenten of het klimaat“.

Klimaatactivist Heinrich Strößenreuther (Groene Partij) waarschuwde dat het plein in de zomermaanden aanzienlijk zou opwarmen en gevaarlijk zou kunnen zijn voor oudere mensen. Met zijn „Initiative BaumEntscheid“ roept hij op tot meer bomen voor een betere koeling en luchtkwaliteit. Zijn voorstel: elke 15 meter een boom langs de straat en wat gras in het midden van het plein.

Een belangrijke vooruitgang in het herontwerp is de verbeterde toegankelijkheid. De in de jaren 1980 gecreëerde opstanden werden verwijderd en het plein werd opnieuw verbonden met de trottoirs op hetzelfde niveau. Bij de Duitse en Franse kathedralen en het Konzerthaus is een drempelvrije toegang gecreëerd. Het trottoir aan de Charlottenstrasse werd in westelijke richting verbreed door de vorige parkeerstrook te verwijderen.

De ontwerpgeschiedenis van het gebied, dat in de 17e eeuw werd aangelegd als marktplein, is complex. Volgens een rapport van het Monumentenbureau stammen de plannen voor de wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog oorspronkelijk uit de nazitijd. In 1936 werden vegetatiegebieden voor het theater en het Schiller-monument verwijderd voor de Olympische Spelen om een uniform gerasterd gebied te creëren dat diende als paradeplaats en parkeerplaats.

Het huidige herontwerp van de Berlijnse Gendarmenmarkt is gebaseerd op een rasterpatroon dat oorspronkelijk uit deze periode stamt en werd voortgezet in het DDR-tijdperk – een aspect dat het debat verder compliceert.

De Berlijnse senator voor stedelijke ontwikkeling Christian Gaebler (SPD) geeft toe dat mensen verschillende meningen kunnen hebben, maar staat achter het algemene concept. Hij raadt critici aan om eerst op hun gemak naar het ontwerp te kijken. Hoewel hij persoonlijk voorstander zou zijn van meer bomen, wijst hij op het gebruik van het plein als evenementenlocatie, waarvoor te veel groen een belemmering zou zijn.

De Berlijnse conservator Christoph Rauhut steunt ook het herontwerp en is voorstander van de fundamentele beslissing dat de Gendarmenmarkt een stadsplein moet blijven.

Gabi Jung, staatsdirecteur van BUND Berlijn, toont echter begrip voor de beperkte vergroening en vestigt de aandacht op andere gebieden. Ze is van mening dat hoewel groene ruimten moeten worden gecreëerd en behouden in stedenbouwkundige plannen, er andere plekken in Berlijn zijn waar meer groen en ontsluiting urgenter zijn, zoals de Leipziger Strasse of het gebied rond het Humboldt Forum.

De herontwikkeling van de Gendarmenmarkt illustreert een fundamenteel conflict van doelstellingen in de moderne stadsplanning: hoe kunnen historisch erfgoed, cultureel gebruik en klimaatbescherming met elkaar in overeenstemming worden gebracht?

Sinds 13 maart 2025 is het plein weer open voor het publiek nadat het werd overgedragen aan het district Berlin Mitte. Het valt nog te bezien of de door senator Gaebler voorspelde afname van de furore werkelijkheid zal worden. In ieder geval zal het debat rond de Gendarmenmarkt waarschijnlijk niet het laatste zijn in een stad die haar weg moet vinden tussen traditie en klimaatadaptatie.

Lees hier meer over het herontwerp van de Willy-Brandt-Platz in München