Grenzeloos

Muren en grenzen zijn alomtegenwoordig. Ook al hebben nationale grenzen in veel opzichten geen invloed meer en ontwikkelen steden, infrastructuren en bedrijven zich buiten hun territoriale grenzen – ze creëren zowel intern als extern grenzen, wakkeren conflicten aan die zonder grenzen veel beter zouden kunnen worden opgelost en worden momenteel vooral gesloten. Onze columnist Eike Becker heeft een visie op een wereld zonder grenzen.

In de zomer voor de pandemie reis ik met Kamal Mukaker, mijn Palestijnse gastheer, door Beit Jala en Bethlehem, langs de muur, door zone A, B en C naar het Herodion, het paleis van Herodes. Een Israëlisch militair kamp aan de voet van de berg moet voor de veiligheid zorgen. We ontmoeten ook groepen Israëlische soldaten in de kasteelruïnes. Ze lijken met centimeterprecisie een soort parade voor te bereiden voor de avond.

Onze blik gaat over een kaal landschap dat zindert van de hitte. Vanaf ons uitkijkpunt zien we duidelijk de kleine Israëlische steden omringd door stevige muren op de naburige heuvels en de schaarse Palestijnse nederzettingen in de vlakke valleien.

In slechts een paar jaar tijd heeft het Israëlische nederzettingenbeleid een wirwar van in elkaar grijpende gebieden gecreëerd die zich uitsluitend verhouden tot hun omgeving. Illegale nederzettingen volgens internationaal recht.

Een slowmotion oorlog met grenzen die steeds verder de Westelijke Jordaanoever in worden geschoven. Oog om oog, tand om tand.

Hoezeer ik al gewend was geraakt aan een Europa zonder grenzen werd me na aankomst op het vliegveld van Rio de Janeiro door een Braziliaanse beambte duidelijk gemaakt. Hij wilde me zonder paspoort meteen op het volgende vliegtuig terug naar Duitsland sturen. Hij legde uit dat ze zijn landgenoten in de VS niet anders behandelden. Alleen de Duitse ambassade en zijn doortastende superieur konden hem aan het einde van een lange dag onderhandelen overtuigen om me het land in te laten. Een mini-Bolsonaro lang voor Bolsonaro.

Maar over één ding had hij gelijk. Tot op de dag van vandaag denk ik niet graag terug aan de vernederende binnenkomst in de VS. Elke reiziger wordt op John F. Kennedy International Airport behandeld als een smekeling. Meestal arrogant en intimiderend. Trumpisme lang voor Trump.

Wie heeft meegemaakt hoe een grenswacht van de DDR een volgepakte gezinsauto en zijn inzittenden op een dreigend cynische manier onderzocht, inclusief spiegels onder de auto en het verwijderen van de achterbank, vergeet zijn eigen angst en hulpeloosheid niet.

Dit soort beperkingen zijn volledig achterhaalde dwangmaatregelen. Ze moeten worden afgeschaft. Open, inclusieve steden kunnen alleen gedijen zonder barrières, grensposten, videobewaking, hekken, muren en bewakers.

Overbodige definitie

Zelfs zonder muren kunnen staten en gebieden samenwerken om hun interne en externe zaken te regelen; economische en milieuwetten kunnen worden aangenomen, sociale systemen kunnen worden opgezet en deelname daaraan kan soeverein worden toegestaan of geweigerd. Grenzen definiëren geen banden of het recht om belasting te heffen of te stemmen. Meer dan een miljard toeristen gaan bijna ongehinderd de grens over. Ze worden gezien als een economische factor en niet als immigranten in sociale systemen.

Sinds de val van de Berlijnse Muur in 1989 zijn er over de hele wereld vele kilometers nieuwe muren gebouwd. Muren als gevolg van staatsconflicten (Cyprus, Korea, India en Pakistan), muren om ongewenste immigratie te voorkomen (Hongarije, Turkije, VS) en muren als gevolg van etnische en politieke conflicten (Palestijnse gebieden op de Westelijke Jordaanoever en Israëlische nederzettingen, Saoedi-Arabië met Irak, Westelijke Sahara en Marokko). In het licht van deze grensregimes lijken de Europese ideeën om van zichzelf een fort te maken absurd. Grenzen zijn inhumaan en onbeschaafd. Ze hebben zowel intern als extern een destructief effect. Dit vereist enorme uitgaven aan grensposten, veiligheidsfaciliteiten, personeel en gevangenissen, die versterkte grenzen met zich meebrengen.

Grootstedelijke regio’s doorkruisen

Territoria beveiligen heeft gewoon geen zin. Vandaag de dag kunnen fysieke grenzen niet langer bepalen waar je bij hoort. Veel mensen in Europa begrijpen dit. Wat een winst aan vrijheid en levenskwaliteit heeft de afschaffing van de grenzen binnen het Schengengebied opgeleverd! In veel opzichten hebben nationale grenzen geen invloed meer. Dit geldt voor de gevolgen van de klimaatramp en de verspreiding van pandemieën. De gevolgen van financiële crises, de activiteiten van multinationals of de activiteiten van georganiseerde criminelen. Mode, muziek, architectuur, ideeën en consumptie verspreiden zich over alle grenzen.

Infrastructuren zoals spoorwegen en luchtverkeer, snelwegen, satellieten, gas- en oliepijpleidingen, zeevracht en glasvezelnetwerken zijn ook transnationaal en kunnen alleen op deze manier functioneren. Samenlevingen en hun steden zijn veel succesvoller als ze zich richten op het uitbreiden van hun netwerken en infrastructuren. En op samenwerking. Grote verschillen aan weerszijden van grenzen zijn onaanvaardbaar en vereisen egalisatie. Als we kijken naar de grote steden van vandaag, dan is het niet langer voldoende om ons alleen te richten op het gebied binnen hun politieke grenzen. Het zijn de centra van metropolitane regio’s die veel verder zijn gegroeid dan hun eigenlijke grondgebied. Met hun infrastructuur verbinden ze grote gebieden en verschillende stedelijke centra.

Een wereld zonder grenzen

Berlijn en Brandenburg zijn in 1996 niet gefuseerd. Net als Hamburg, München en de meeste andere steden groeit de hoofdstad over haar eigen grenzen heen naar de omliggende gebieden. Maar daar bepalen anderen de planning. Egoïsme leidt tot moeilijke coördinatie en ongecoördineerde groei. Parijs is territoriaal kleiner dan Berlijn, maar brengt meer dan twaalf miljoen mensen samen in de regio „aire urbaine de Paris“. Als we niet alleen naar Amsterdam kijken, maar ook naar de Randstad, dan wonen daar zeven miljoen mensen. Het cijfer voor München is zes miljoen, voor de Parelrivierdelta met Hong Kong, Macao, Shenzhen 60 miljoen, Tokio 40 miljoen enzovoort.

Deze metropolitane regio’s groeien snel en zijn via hun infrastructuren met elkaar verbonden. En deze zijn krachtiger dan grenzen. Wegen hebben het Romeinse Rijk eeuwenlang overleefd. De Zijderoute is zoveel succesvoller dan de Chinese Muur. Een spoorverbinding van Naumburg naar Leipzig, een diepzeehaven in Triëst of zonne-energiecentrales in Afrika zijn zoveel krachtiger dan gecontroleerde grenzen.

Vandaag de dag sluiten veel landen hun grenzen, sluiten hun poorten voor de pest zoals middeleeuwse steden. Maar daar schieten ze niets mee op. De gemuteerde virussen zijn er al, sneller dan de grensovergangen gesloten kunnen worden. Grenzen moeten douanegrenzen zijn. Om drugs, ideeën en geweld buiten te houden, om bescherming te bieden tegen imperialisme, kapitalisme, socialisme en kolonisatie. Ze zouden immigratie in sociale systemen moeilijker moeten maken en immigratie en emigratie moeten verminderen. Maar waar werkt dit? En hoe hoog is de prijs voor het in stand houden van deze grensregimes? Het zijn altijd dure, angstige of agressieve en onsuccesvolle, zelfvergiftigende maatregelen. Ze creëren interne en externe grenzen en wakkeren conflicten aan die veel beter opgelost zouden kunnen worden als ze niet bestonden. Mijn visie is een wereld zonder grenzen.

Je kunt hier meer columns lezen van Eike Becker. Zijn werk als architect vindt u op eikebeckerarchitekten.com