Genezende architectuur: tentoonstelling „Het zieke huis

Huizen helpen genezen – zo kan de kernboodschap van de huidige tentoonstelling in het Architekturmuseum der TU München worden samengevat. De tentoonstelling is gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek en is gewijd aan de bouw van ziekenhuizen en hoe het ontwerp ervan het welzijn van patiënten kan beïnvloeden. Er is niet alleen iets te zien en te lezen in de tentoonstelling, maar ook iets te ruiken.

Op het eerste gezicht ziet de muur er bijna net zo uit als alle andere. Een langwerpig, rechthoekig oppervlak steekt echter qua kleur en textuur iets af tegen het wit. Het bijzondere aan dit oppervlak is dat het geurmoleculen activeert als je er met je vingertoppen overheen gaat. De muur begint te ruiken; de geur doet denken aan aarde of mos, vermengd met iets anders, dat moeilijker te benoemen is. De installatie „MAKING SENSE“ van de Noorse kunstenaar en geuronderzoeker Sissel Tolaas is te ruiken in een tentoonstelling over ziekenhuisarchitectuur. Bij het ontwerpen van ziekenhuizen is de geurachtergrond een van de factoren die kunnen beïnvloeden hoe de architectuur het welzijn van patiënten beïnvloedt. Op de muur in de tentoonstelling is Tolaas‘ installatie nu bedoeld om „helende geuren“ tastbaar te maken voor bezoekers.

Op 11 juli opende het architectuurmuseum van de Technische Universiteit München de tentoonstelling „Das Kranke(n)haus. Hoe architectuur helpt om te genezen“. Deze richt zich op de architectuur van ziekenhuizen en de effecten – zowel negatief als positief – die deze gebouwen op mensen kunnen hebben. Kortom: hoe de juiste architectuur zieke mensen kan helpen herstellen. De tentoonstelling is samengesteld door architectuurpsycholoog Tanja C. Vollmer, directeur van het Museum van Architectuur Andres Lepik en Lisa Luksch, onderzoeksassistent bij de leerstoel Architectuurtheorie en Curatoriële Praktijk. Minister van Volksgezondheid Karl Lauterbach is de beschermheer van de tentoonstelling.

De achtergrond van de tentoonstelling is ook een tekortkoming in de ziekenhuisbouw in Duitsland. Nadat klinieken in de 20e eeuw vooral gericht waren op efficiëntie en zuinigheid, flexibiliteit en rationalisatie, richten de benaderingen van de „genezende architectuur“ zich nu weer op de mens. Dergelijke benaderingen en „evidence-based design“ – d.w.z. ontwerpen op basis van wetenschappelijke bevindingen – worden in Duitsland echter nog niet breed genoeg erkend en toegepast, zoals het museum schrijft. De tentoonstelling wil aanzetten tot een heroverweging van de rol die architectuur speelt in de gezondheidszorg en de mogelijkheden en taken van ziekenhuisbouw.

Bekijk dit bericht op Instagram

Een bericht gedeeld door Architekturmuseum der TUM (@architekturmuseum_tum)

De installatie aan het begin van de tentoonstelling is bijna alsof je door een oversized sleutelgat een ziekenhuiskamer binnenkijkt. De muur aan de linkerkant is gespiegeld; een groen stoffen paneel hangt in de ruimte en scheidt een „kamer“. Door een grote, ronde uitsparing in de stof kunnen bezoekers het hoofdeinde van een ziekenhuisbed van achteren zien. Deze paar elementen volstaan om associaties op te roepen met de kamer van een patiënt. De tentoonstelling geeft ook inzicht in dergelijke kamers. En de tentoonstelling gaat over iets anders dat de installatie kan suggereren. De uitsnede in de stof trekt de blik van de bezoeker. Omdat je achter het ziekenhuisbed staat, kijk je in dezelfde richting en heb je dus hetzelfde uitzicht als een patiënt in het bed. En het ziekenhuisbed kijkt uit op de weide voor het museum. Bezoekers nemen het perspectief van de patiënten aan.

De tentoonstelling is verdeeld in drie secties. Het eerste, getiteld „Experiment“, presenteert de therapie- en nazorgfaciliteiten. Foto’s, plattegronden, maquettes en teksten in het Duits en Engels op grote houten statieven geven de voorbeelden weer. De titel van de sectie verwijst naar het feit dat deze faciliteiten minder gereguleerd, minder technisch en minder complex zijn dan ziekenhuizen – en daarom volgens het museum al lang een experimenteergebied zijn voor helende architectuur. Tot de gepresenteerde gebouwen behoort REHAB in Basel, een kliniek voor de revalidatie van mensen met hersenletsel en/of dwarslaesie. Het nieuwe REHAB-gebouw van Herzog & de Meuron werd in 2002 geopend en de projectpresentaties gaan vergezeld van grote infografieken op de zijmuren, bijvoorbeeld over de levensduur van ziekenhuizen.

Het tweede en centrale deel van de tentoonstelling verschilt ook visueel van het eerste. Terwijl de displays in de eerste sectie gebogen en onregelmatig gevormd waren, zijn de steunen voor de voorbeelden in de tweede sectie rechthoekig. Het kleurenschema is hier nauw verbonden met de structuur van de inhoud.

Met de titel „Bewijs“ presenteert dit gedeelte op bewijs gebaseerd ontwerp, evenals de „zeven genezingen“. Deze verwijzen naar factoren in de ziekenhuisarchitectuur die van invloed kunnen zijn op de stress die ernstig en chronisch zieke patiënten ervaren. Om dergelijke schadelijke stress te verminderen, kan bij het ontwerp van de gebouwen rekening worden gehouden met deze omgevingsfactoren.

De Healing Seven zijn gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek van Vollmer en architect Gemma Koppen. Over een periode van meer dan tien jaar analyseerden zij de invloed die de ziekenhuisomgeving heeft op de stressbeleving van ernstig en chronisch zieke patiënten. Vorig jaar definieerden Vollmer en Koppen vervolgens de volgende „helende zeven“:

• Oriëntatie
• Olfactorische omgeving
• Geluidslandschap
• Privacy en afzondering
• Krachtpunten
• Uitzicht en vooruitziendheid
• Menselijke schaal

Ter voorbereiding op de tentoonstelling analyseerden masterstudenten van de TUM nationale en internationale ziekenhuisprojecten op deze zeven factoren. De 13 projecten die in de tentoonstelling worden gepresenteerd zijn elk toegewezen aan een van de zeven helende factoren. Het kleurenconcept van de displays – aan elk van de factoren is een kleur toegewezen – sluit hier visueel op aan.

Een van de projecten die in het tweede deel van de tentoonstelling worden gepresenteerd is het Agatharied Ziekenhuis in Hausham, Beieren, ontworpen door Nickl en Partner en voltooid in 1998. Internationale voorbeelden zijn het Friendship Hospital Satkhira in het zuidwesten van Bangladesh van Kashef Chowdhury/URBANA (2018) en het Bürgerspital Solothurn in Zwitserland van Silvia Gmür Reto Gmür Architekten (2021). In dit gedeelte zullen bezoekers ook bezoekers tegenkomen die ongewoon dicht bij de muur staan – om de in het begin genoemde geurinstallatie van Sissel Tolaas te ruiken.

Het einde van de tentoonstelling is ontworpen om open te zijn, in de letterlijke betekenis: in een zogenaamd forum kunnen bezoekers ideeën uitwisselen met elkaar en met experts tijdens hun bezoek aan de tentoonstelling of in de vorm van een evenement. Er is literatuur over het onderwerp tentoongesteld, die kan worden doorgebladerd of besproken aan een grote ronde tafel. Een andere geurinstallatie van Sissel Tolaas in de vorm van verschillende doorschijnende stoffen panelen hangt aan het einde van deze ruimte; daarachter worden videoclips getoond op schermen. In dit forum worden de status quo, oplossingen en een mensgerichte toekomst van ziekenhuisplanning en -bouw samen besproken en vormgegeven, zo schrijft het museum.

De tentoonstelling in het architectuurmuseum van de TUM in de Pinakothek der Moderne loopt tot 21 januari 2024. De Pinakothek is dagelijks geopend van 10.00 tot 18.00 uur, behalve op maandag, en op donderdag tot 20.00 uur.

„Het zieke(re) huis. Hoe architectuur helpt genezen.“

Architectuurmuseum van de TUM in de Pinakothek der Moderne, München
12 juli 2023 tot 21 januari 2024
Curatoren en samenstellers: Tanja C. Vollmer, Andres Lepik, Lisa Luksch
Curatoriële en wetenschappelijke ondersteuning: Zeynep Ece Sahin, Friedrich Mönninger
Tentoonstellingsarchitectuur: IMS Studio en Friederike Daumiller
Grafisch ontwerp: strobo B M
Bij de tentoonstelling verschijnt een catalogus.

Laten we bij het onderwerp blijven: het winnende ontwerp in de wedstrijd voor een nieuw ziekenhuis in Liezen gebruikt ook het sleutelwoord „helende architectuur“. Meer over het ontwerp van Franz&Sue met Maurer&Partner hier: Ziekenhuis in Liezen