In de Zuid-Chinese kuststad Shenzhen werd tot 1980 vis gekweekt en rijst verbouwd. Maar toen werd China’s eerste speciale economische zone gecreëerd in de onmiddellijke nabijheid van Hong Kong. De hele zone werd in zeer korte tijd bebouwd en ook het omliggende gebied verstedelijkte – zij het informeel en ongepland, ondanks talloze masterplannen. Vandaag de dag, minder dan dertig jaar na de oprichting van de speciale economische zone, behoren Shenzhen en de aangrenzende steden in de Zuid-Chinese Parelrivierdelta tot de grootste en snelst groeiende verstedelijkte regio’s ter wereld.
Transformatie van het landschap
Dit verstedelijkingsproces veranderde de morfologie en watersystemen van het oorspronkelijke landschap drastisch. Rivieren werden gekanaliseerd en onder de oppervlakte verplaatst, het heuvelachtige terrein werd geëgaliseerd. Aan de kust en aan de grens van Hongkong staan de gebouwen opeengepakt. Omdat er geen land meer is om op te bouwen, is er langs de kust land opgestapeld. Stijgende huizenprijzen drijven deze ontwikkeling steeds verder op. De natuurlijke rivierlopen kunnen al lang niet meer voldoen aan de waterbehoefte van de steden in de Parelrivierdelta. Er zou genoeg regen vallen, maar de waterkwaliteit van de rivieren is te slecht. Daarom zijn er grote waterreservoirs gebouwd aan de uitlopers van de grote, nog bestaande bergen om mensen van voldoende drinkwater te voorzien.
Stedelijke ontwikkeling
In de districten Bao’an en Longgang werd het stadsbeeld aanvankelijk gekenmerkt door kleine fabrieken en zogenaamde stadsdorpen. Huizen staan zo dicht op elkaar dat ze ook wel „handshake buildings“ worden genoemd. Het is zeldzaam om onbebouwde gebieden in deze wijken te vinden waar ruimte is voor een boom of op zijn minst een palmboom. Afhankelijk van de ontwikkelingsstatus van de dorpen ontbreekt het de bewoners aan elke vorm van comfort. Veel van de flats zijn slecht geventileerd, bieden weinig licht en zijn overbevolkt. Omdat de riolering ontoereikend is, lopen de wijken bij hevige regenval meteen onder water. Tot nu toe zijn de stadsdorpen daarom bijna uitsluitend de woonplaats van arme, migrantenarbeiders die hun geld nodig hebben om hun familie thuis te onderhouden. In de stadsdorpen wonen vaak grote groepen mensen uit hetzelfde dorp. Hoewel de stadsdorpen de eerste aanloophaven zijn, zijn ze meestal alleen bedoeld als tijdelijke oplossing vanwege de leefomstandigheden. Er is zelden een binding met de wijken zelf, maar de wens is sociale promotie en een flat in een van de nieuwe hoogbouwwijken.
Trend: gated communities
Deze nieuwe woontorens met vijftien tot vijftig verdiepingen zijn overal in de stad te vinden. In de meeste gevallen zijn meerdere torens samengevoegd tot een gated community – grote, ontoegankelijke eilanden voor de middenklasse. Terwijl de oudere wijken door muren van de stad zijn afgesloten, zijn de nieuwere gebouwd op verhoogde begane grondplaten die naast een ondergrondse parkeergarage ook supermarkten en restaurants bieden als de locatie goed genoeg is. Dergelijke omheinde gemeenschappen en hoogwaardige woontorens werden pas na 2005 gebouwd in Bao’an en Longgang, maar sindsdien duiken ze overal op. Tegelijkertijd worden de straten in de stad uitgebreid. Terwijl Shenzhen vroeger vooral arbeidsmigranten aantrok, heeft de stad zich nu ontwikkeld tot een belangrijke locatie voor grote bedrijven die goed opgeleid gespecialiseerd personeel nodig hebben. Het stadscentrum van de eerste speciale economische zone biedt niet langer genoeg betaalbare woonruimte voor de middenklasse. Grote projectontwikkelaars dringen steeds meer door naar de voormalige perifere locaties. Stedelijke dorpen en fabrieken worden gesloopt ten gunste van grootschalige projecten, waardoor ruimte ontstaat voor nieuwe gated communities en nieuwe transportassen. Omdat de gated communities privé-retraites zijn, verwordt de overgebleven open ruimte tot puur functionele gebieden zonder eigen kwaliteit.
Veel van de fabrieken verhuizen naar goedkopere perifere locaties of naar buurlanden. Wanneer stadsdorpen worden afgebroken, leidt dit echter ook tot een verlies van betaalbare woningen. Huis- of appartementeigenaren krijgen een vervangende flat in een van de nieuwe woontorens en worden financieel gecompenseerd. De huurders, de arbeidsmigranten, worden echter uit de buurt verdreven. Velen hebben nu een baan in een restaurant, in een van de vele winkelcentra of bij projectontwikkelaars. Ze zullen lang moeten pendelen. Dit komt omdat ze steeds verder naar de rand van de stad worden geduwd, terwijl de middenklasse in de nieuwe wooncomplexen woont. Stedelijke herontwikkeling leidt uiteindelijk tot een segregatie van de stedelijke samenleving.
Tegentrend: behoud
Maar er is een tegentrend: het Urban Village Restoration Programme. Stedelijke dorpen zijn een kenmerk van Shenzhen geworden dat verloren gaat als gevolg van de tabula rasa-planning. Structuren die dynamisch zijn gegroeid, zoals urban villages, maken selectieve verbouwingen en uitbreidingen mogelijk omdat ze, in tegenstelling tot de typologieën van grote woningbouwontwikkelaars, kleinschalig en uitbreidbaar zijn. Ze bieden kleine onafhankelijke bedrijven ook goede vestigingslocaties. Op de lange termijn kunnen ze uitgroeien tot populaire buurten. Voorbeelden hiervan zijn de student Global Schindler Award 2015 of het Urban Regeneration Masterplan van Sungang en Qingshuihe door KCAP. Projecten van de Shenzhen Bi-City Biennale of Urbanism/Architecture onder het motto „Re-Living the City“ laten ook zien dat verbouwen efficiënter is dan nieuwbouw en dat na jaren van groei nu vooral de bestaande gebouwen moeten worden opgewaardeerd. Dit is een belangrijke stap zodat de stad een soort duurzaamheid kan ontwikkelen en haar historische lagen herkenbaar blijven. De oude dorpscentra in Shenzhen, die nu vaak in verval raken, kunnen binnenkort een nieuw leven krijgen. Zorgvuldige renovatieprojecten in bestaande gebouwen en mogelijkheden voor verdichting in voormalige fabrieksgebieden zouden Shenzhen in staat kunnen stellen een meer onderscheidend karakter te ontwikkelen dan voorheen, waardoor een eigen vorm van stedelijkheid ontstaat.
Je kunt meer lezen over dit onderwerp in Garten+Landschaft 11/2016 – Plannen met regenwater.