Een nieuwe stad

Tempelhofer Feld in Berlijn is de grootste binnenstedelijke open ruimte ter wereld. Ontwikkelingsplannen werden in een referendum verworpen. Tegelijkertijd is er een tekort aan duizenden appartementen in de stad. Onze columnist Eike Becker droomt van een toekomstige wijk op het oude vliegveld.

In de winter van 1991 waren de overblijfselen van de grensversterkingen van de DDR nog te zien op de Potsdamer Platz. In de ruïnes van het voormalige luxehotel Esplanade vonden we het eerste provisorische onderkomen voor ons kleine architectenbureau. Naast ons stond het Weinhaus Huth. De leegte tussen de prefabgebouwen in het oosten en de Philharmonie in het westen werd een ruimte van mogelijkheden die een enorme aantrekkingskracht uitstraalde en creatieve mensen van over de hele wereld aantrok.

Vandaag de dag is het resultaat teleurstellend. De Potsdamer Platz is de wijk geworden van consumenten die hun bestemming zijn kwijtgeraakt in het wereldwijde netwerk van kopers en leveranciers.

Vandaag de dag is het Berlijn van de jaren 90, met al zijn braakliggende terreinen, open ruimtes en hoge verwachtingen, niet meer dan een romantische herinnering.

Na meer dan 30 jaar is deze ooit schijnbaar lege stad dichter geworden en de hoopvolle ogen vallen op het terrein van het voormalige vliegveld Tempelhof. Een enorm gebied, een steppeachtig terrein van 355 hectare, de „grootste binnenstedelijke open ruimte ter wereld“.

Een groot deel van de uitstraling van deze enorme uitgestrektheid komt voort uit het onvoltooide en geïmproviseerde karakter van het terrein, dat de hoop op een nog onbekende, betere toekomst herbergt.

Tempelhofer Feld: een plek voor het einde van de dag

In 2011 werd een burgerinitiatief opgericht met als doel de voorlopige ontwikkelingsplannen van de senaat ongedaan te maken. In 2014 slaagde het referendum met een duidelijke meerderheid.

De zoektocht naar woonruimte in de stad heeft de discussie over intensiever gebruik van deze centrale locatie weer op de agenda gezet. Dit gaat niet alleen over gentrificatie, woningnood en sociaal/cultureel heterogene wijken, maar over de stad als geheel.

Als Berlijn open wil blijven en niet uitsluitend de stad wil worden van degenen die hier al zijn en de weinigen die het zich kunnen veroorloven, dan moet het voortdurend nieuwe ruimtes identificeren waar de samenleving in kan groeien.

Op vrijdagavond loop ik over het Tempelhofer Feld. De zon baadt de uitgestrekte grasvlakte in een zacht, behaaglijk warm licht, een veldleeuwerik vliegt de lucht in, tsjilpt en kwettert, markeert zijn territorium. Veel mensen genieten van hun avond, trappen, boksen, flamencodansen, picknicken of fietsen, skeeleren en skaten langs de voormalige landingsbaan. De verhuurbedrijven van Segway’s en skelters doen goede zaken in hun kraampjes.

De belichaming van een samenleving van individualisten

Een verjaardagsfeestje heeft hier ook zijn plaats veroverd met ballonnen.

De containers voor vluchtelingen, die hevig werden betwist voordat ze werden neergezet, zijn nu weer geleegd. Brandnetels, duizendknoop en bijvoet hebben de ruimte achter de grote barrières heroverd.

Voor mij belichaamt deze uitgestrektheid de samenleving van individualisten die eigenlijk niets met elkaar te maken willen hebben en eenzaam zijn geworden in hun egocentrisme. Mooie, meestal jonge mensen die hun ding doen, met veel ruimte om zich heen en veel afstand tot de andere groepen.

Berlijn: een gastvrije stad

Het lege gebouw en de enorme open ruimte ervoor symboliseren een samenleving zonder ideeën of aspiraties die verder gaan dan het alledaagse.

Maar het zijn juist deze ideeën waar ik in geïnteresseerd ben. De samenbindende visies van een samenleving die beelden van zichzelf en haar toekomst ontwikkelt en ernaar streeft om deze te realiseren.

Tempelhofer Feld zou een symbool kunnen worden voor deze stad die zichzelf opnieuw uitvindt.

Voor degenen die hier al zijn en voor degenen die eraan komen. Ik zie Berlijn als een open, gastvrije stad. Tempelhofer Feld zou een nieuwe wijk kunnen worden. Ja, een stad waar de straten en pleinen niet gemaakt zijn voor auto’s, maar voor mensen. Een stad waar de penthouses niet gereserveerd zijn voor de rijken, maar voor de wortels van de 20.000 bomen die er groeien. Een stad waarin de daken niet worden verspild aan gebouwvoorzieningen, maar ruimte bieden aan een enorm park van duizend daktuinen die met elkaar verbonden zijn door bruggen en loopbruggen. Een bergketen van wereldtuinen, voor iedereen toegankelijk en met uitzichten tot ver buiten Berlijn.

Democratisch gedefinieerd gemeenschappelijk goed

Een stad die een gevarieerd stadsleven combineert met een ongedwongen leven op het platteland. Een stad waar de trottoirs en pleinen gemaakt zijn voor kinderen om in het zand te spelen, voor jongeren om balspelen te spelen en voor ouderen om jeu de boules te spelen en voor markthallen met vers fruit en groenten uit de regio. Een stad die niet van enkelen is, maar van iedereen. Ook van hen die er nog niet zijn. Een stad die een voorbeeld is van een wereld voor mensen, dieren en planten die ook beschikbaar is voor de volgende generatie, de generatie daarna en de generatie daarna. Een stad die laat zien hoe het ook van hout kan en hoe het allemaal klimaatneutraal geproduceerd, gebouwd en geleefd kan worden. Een stad van vriendelijke mensen die voor elkaar opkomen, interesse tonen, respectvol voor elkaar zorgen en hun vrije tijd samen doorbrengen in parken en straten en pleinen die weinig lijken op de geasfalteerde, levensgevaarlijke straten en afgesloten pleinen die we kennen. Een stad waarin ruimte is voor de meest uiteenlopende behoeften op het gebied van wonen, vrije tijd en werken.

Een stad die ook ruimte biedt aan ambitieuze voorbeeldprojecten als het onvoorwaardelijk basisinkomen.

En een stad waarin bedrijven hun bedrijfsactiviteiten oriënteren op het democratisch gedefinieerde algemeen belang.

Stilstand het verklaarde doel?

Allemaal ideeën die de wereld ten goede zouden kunnen veranderen. Het is zeker het proberen waard.

Is het mogelijk om dit te doen met de wankele administratieve structuren en trage politieke processen die het huidige Berlijn hebben gecreëerd? Die, met een veel te timide aanpak op Tempelhofer Feld, het maar net aandurven om een vlakke perifere ontwikkeling te bouwen rond een grote groene ruimte in het centrum?

Kan dit worden bereikt met de woningbouwverenigingen in staatseigendom, die hun eisen massaal ondermijnen?

Met de misplaatste financiële structuren die de huidige vastgoedindustrie zo sterk kenmerken?

Met de burgerinitiatieven die ervoor hebben gezorgd dat stilstand het verklaarde doel is?

Openheid voor nieuwe ideeën en experimenten

Met de nutsbedrijven voor elektriciteit, water en infrastructuur: wie wil het liefst nog lang doorgaan met de bedrijfsmodellen op basis van fossiele brandstoffen?

Hoe komt het dat zoveel gemotiveerde, uitstekend opgeleide en intelligente mensen er niet in slagen om hun volledige potentieel te realiseren?

Het ligt aan de structuren en processen. Die moeten worden veranderd. Door de „wegversperringen“ binnen de individuele systemen te identificeren en weg te nemen.

Door de deelnemende groepen open te stellen voor de behoeften van anderen in een gemodereerd proces. Door dit op ooghoogte te doen, met nieuwsgierigheid en zonder angst om fouten te maken. Door open te staan voor nieuwe ideeën en experimenten.

Wie durft dat aan?

Dan zou Tempelhofer Feld een stadswijk kunnen worden, een buitengewoon goede habitat voor veel mensen, dieren en planten, een voortdurend vernieuwende modelstad voor het dagelijkse, goede samenleven van iedereen.

Dit is wat er door mijn hoofd gaat als ik op deze milde zomeravond in de ondergaande zon naar deze wonderbaarlijk diverse individuen op het uitgestrekte land kijk.

Ze hebben geen idee hoe invloedrijk en zelfs machtig ze zouden kunnen zijn als ze hun krachten bundelden. Als ze alle kennis die ze hebben zouden gebruiken om een goede stad te bouwen voor een goed leven voor iedereen. Niet alleen in simulaties, verbeeldingen en dromen. In de echte wereld.

Wie durft dat aan?

Je kunt hier meer columns van Eike Becker lezen. Je kunt zijn werk als architect vinden op eikebeckerarchitekten.com