Een kijkje achter de schermen

Met de speciale tentoonstelling „KEBAB – Bewaren, conserveren, tentoonstellen, cultuurgoed begrijpen“ (11 september tot 4 december 2022) geeft conservator dr. Eva-Maria Bongardt voor het eerst een kijkje achter de schermen van het St. Afra Diocesaan Museum in Augsburg en maakt ze de restauratiewetenschap meer bekend. RESTAURO ontmoette Eva-Maria Bongardt in het depot in de aanloop naar de tentoonstelling

„KEBAB – Bewaren, conserveren, tentoonstellen en begrijpen van cultuurgoed“ is de titel van de huidige tentoonstelling in het St. Afra Diocesaan Museum in Augsburg (11 september tot 4 december 2022). Conservator dr. Eva-Maria Bongardt nam het initiatief voor de tentoonstelling, die voor het eerst een kijkje achter de schermen van het museum en de restauratiewetenschap biedt. „Ik werkte lange tijd als vrijwilliger voor de Duitse Stichting voor Monumentenzorg en ondersteunde het lokale bestuur in Bochum/Dortmund tijdens mijn werk.
Bochum/Dortmund tijdens mijn studie,“ legt de kunsthistoricus uit. „Ik ben altijd geïnteresseerd geweest in het behoud van cultureel erfgoed.“ Haar proefschrift richtte zich daarom ook op het behoudsaspect: Eva-Maria Bongardt onderzocht de picturale decoratie van de historisch belangrijke hallenkerk St. Maria zur Höhe in Soest, rekening houdend met de nieuwste restauratiebevindingen.

Met de „KEBAB“-show wil Eva-Maria Bongardt het bewustzijn vergroten van wat restauratie betekent. „In de museumsector ligt de nadruk
„In musea ligt de nadruk op het schoonmaken en stabiliseren van het object zodat het gelezen kan worden. Restaureren betekent niet dat je het object in een nieuwe glans laat stralen,“ benadrukt Eva-Maria Bongardt. Bezoekers leren ook meer over de verschillende genres en materialen zoals hout, metaal, textiel, papier en ivoor en over de schade en bedreigingen als gevolg van onjuiste behandeling of ongunstige klimatologische omstandigheden.

Ongeveer één procent van de collectie in het St. Afra Diocesaan Museum (Augsburg) in Display

De conservator neemt een kijkje in de eigen collectie van het museum en gebruikt ongeveer 20 objecten om het conserveringswerk in een museale instelling te illustreren. Musea presenteren maar een heel klein deel van hun bezit. „We hebben ongeveer één procent ervan tentoongesteld,“ legt Eva-Maria Bongardt uit. De conservator uit Augsburg weet dat dit gemiddelde in andere musea nog lager ligt. „Dit komt omdat veel objecten in het depot niet in een staat zijn waarin ze direct getoond kunnen worden. Onze taak hier is om de status quo te handhaven zodat de bestaande schade niet groter wordt.“ Restauratie is vaak een kwestie van budget, legt Eva-Maria Bongardt uit. „We kunnen niet altijd dringend noodzakelijke conserverings- en restauratiemaatregelen laten uitvoeren. Dit wordt alleen een probleem als een bepaald object nodig is voor een tentoonstelling.“ Met een permanente tentoonstelling en wisselende tentoonstellingen is er over het algemeen weinig gelegenheid om schatten uit het depot te halen, vervolgt de conservator.

Het beeld van de heilige Wolfgang (rond 1500, Zwabische werkplaats) bijvoorbeeld heeft deze reis gemaakt als onderdeel van het huidige tentoonstellingsproject. „De hoogwaardige gotische figuur, het middelpunt van de tentoonstelling, verkeerde in erbarmelijke staat“, legt Eva-Maria Bongardt uit. Sinds dit voorjaar wordt de heilige Wolfgang, een tijdgenoot van bisschop Ulrich van Augsburg (923-973), een van de belangrijkste volksheiligen, gerestaureerd door Maria Winner met het oog op het grote dubbele jubileumjaar 2023/2024 (1100 jaar bisschopswijding en 1050 jaar sterfdag van de heilige Ulrich).

Restaurateurs waren betrokken bij de tentoonstelling

Op zes zondagen tijdens de tentoonstelling zal de restaurateur ter plekke aan het werk zijn in een speciaal uitgeruste showwerkplaats. Bezoekers kunnen dan over de schouder van de expert meekijken en vragen stellen. „We willen het restauratieproces laten zien,“ legt Eva-Maria Bongardt uit. „We hebben al filmfragmenten gemaakt over het vooraf documenteren en restaureren van oude overschilderingen.“ De restauratoren Maria Winner (schilderijen en sculpturen), Stephan Rudolf (metaal), Gerhard Roth (steen), Sabine Schwarz (ivoor), Theresia von Waldburg (textiel) en Tanja Wimmer (papier) werkten mee aan de tentoonstelling en zullen een rondleiding geven over hun specialisme. „Ik heb de restauratoren uitgenodigd voor een rondleiding door het depot,“ legt Eva-Maria Bongardt uit. „Samen hebben we spannende objecten geselecteerd om verschillende soorten schade in de verschillende genres te laten zien. Wat hebben de objecten in de loop der tijd meegemaakt?“.

Voor het eerst zal daarom in de tentoonstelling een artistiek hoogwaardige houten Madonna (Beieren, 1220/50) te zien zijn, die bijzondere schade vertoont, namelijk brandschade onder de lijst. Het is afkomstig uit de kunsthandel en is al een keer gerestaureerd. Eva-Maria Bongardt weet hoe technisch veeleisend een Augsburgse juwelenkist (rond 1600) is dankzij de nauwe samenwerking met de restaurateur. Het was oorspronkelijk bedekt met een dunne zilverfolie en demonstreert het probleem van de hechting van metaal op dierlijke lijm. Een pyx uit de 13e eeuw brengt kennis over het materiaal ivoor over. Het laat zien hoe belangrijk het is om ivoor niet aan te veel vocht bloot te stellen. Het opnieuw vormen van het gewelfde deksel
deksel is helaas onomkeerbaar, zelfs na restauratie. Het paneel van de heilige Catharina (Zwaben, 1470/80) is aan beide zijden beschilderd en bevindt zich al eeuwen in de collectie. Het is momenteel echter alleen beveiligd met Japans papier. Verschillende technieken zoals geperst brokaat zijn erop te zien. Conservator Eva-Maria Bongardt vond het belangrijk om de zeer gespecialiseerde kennis van de restaurateurs te laten zien. Daarom zijn de objectpanelen geschreven door de restaurateurs zelf en wordt elk object geïdentificeerd met een naam – absoluut een zeer innovatieve benadering voor het visualiseren van de wetenschappelijke prestaties van restaurateurs in een tentoonstelling.

Lees meer in RESTAURO 6/2022, dat medio september 2022 verschijnt.