De buitenkant van de Koningin Luise Gedächtniskirche in Berlijn – gebouwd van Weibern tufsteen, Mendig basaltlava en Hartheim schelpkalksteen – wordt momenteel gerenoveerd. Vanaf 2020 volgt het interieur van de kerk, die in 1912 werd ingewijd.
Het ingangsportaal van de Gedächtniskirche Koningin Luise
Zicht op de zuidelijke gevel van de kerk
Onderzoek van de blootliggende dakstructuur
Verborgen sponsaantasting aan de onderkant van een dakspant
Water, uitlaatgassen en klimop als boosdoeners
Terwijl de Berlijnse Kaiser-Wilhelm-Gedächtniskirche (ingewijd in 1895) bijna volledig werd verwoest in de Tweede Wereldoorlog en vandaag de dag haar wonden toont als gedenkteken, bleef de Koningin Luise-Gedächtniskirche gespaard van vernietiging tijdens de oorlog. Dit kan ook te wijten zijn aan de gedecentraliseerde locatie in Berlijn-Schöneberg.
De kerk werd ontworpen door de Berlijnse architect Fritz Berger en werd ingewijd in 1912, de 136e geboortedag van koningin Louise van Pruisen (1776-1810). Berger bouwde een gecentraliseerde structuur met talrijke Art Nouveau-elementen, die in die tijd populair waren in de protestants-lutherse kerkbouw. De buitenkant bestaat uit grote gepleisterde oppervlakken, die werden aangevuld met natuursteen in bijpassende kleuren. De architect liet hiervoor Weibern tufsteen, Mendig basaltlava en Hartheim schelpkalksteen leveren. Weibern tufsteen en Mendig basaltlava zijn stenen die van oudsher worden gebruikt in de kerkbouw in het Rijnland, waar ze al sinds de Romeinse tijd worden gedolven en vandaag de dag nog steeds worden gebruikt. Het romaanse klooster van Maria Laach is bijvoorbeeld voornamelijk uit deze twee stenen gebouwd.
Het interieur van de Berlijnse hallenkerk werd in 1962 ingrijpend gerenoveerd, waarbij de muurschilderingen werden overgeschilderd. Het rode dak van de koepel werd in de jaren 1970 vervangen door zwarte cementtegels. Meer dan 100 jaar nadat de kerk was voltooid, moesten de gevel en het dak nu worden gerenoveerd. Er was niet alleen veel zwarte aanslag op de gevel door de uitlaatgassen van de naburige gasmeter, maar ook schade door klimopgroei en binnendringend water.
De huidige werkzaamheden omvatten „de koperen afdekkingen in het dakrandgebied en op de ramen, de loden gootstukken van de riem kroonlijst en alle natuurstenen onderdelen van Weibern tufsteen, Mendig basaltlava en Hartheim schelpkalksteen, evenals de volledige pleisteroppervlakken afgewerkt met kampleister“, volgens de renovatiebeschrijving van het architectenbureau, dat veel kerkrenovaties op zijn projectlijst heeft staan. De ramen met loodglas, de zeven deuren met sierbeslag van plaatstaal, twee buitenlantaarns en het stalen geraamte van de koepelconstructie moesten ook worden gerepareerd.
Plaatselijk binnendringend vocht beschadigde de steen
Terwijl het natuursteen in de plint geen veranderingen vertoonde, werd het onder de dakrand ernstig beschadigd – door binnendringend water en ongehinderde gevelgroei. „Dit leidde tot plaatselijke vochtindringing, vooral in het dakrandgebied. In het doorweekte gedeelte was de steen zacht en gemakkelijk te verwijderen. In het beschermde gebied had de steen zijn sterkte behouden,“ zegt Katja Laudel, architectuur- en bouwhistoricus bij het Berlijnse architectenbureau „D:4“. De kroonlijst aan de dakrand werd „in zijn verweerde staat gelaten“, zegt Laudel. Er werden kruisingen gemaakt in grote uitbraken en er werden steenvervangingen aangebracht in uitbraken met scherpe randen. Scheuren veroorzaakt door vorststralen werden bijvoorbeeld gevoegd en van naalden voorzien.
„De oppervlakken van het natuursteen werden zorgvuldig gezandstraald“, zegt Marcus Nitschke, directeur van het Berlijnse architectenbureau D:4, dat al in 2012 een renovatierapport presenteerde voor het kerkgebouw – dat vandaag de dag relatief uniek is in Berlijn als gevolg van oorlogsverliezen – en de kerk nu geleidelijk renoveert.
De gevelrenovatie werd voltooid in 2016/17. In 2018 werd de spons van het dak verwijderd en werd de dakconstructie voorbereid en versterkt voor de nieuwe dakpannen. De nieuwe dakbedekking zal namelijk zwaarder zijn dan de originele. In 2019 wordt de grote koepel opnieuw bedekt met rode effen dakpannen.
Het project zal niet eindigen met het herontwerpen van de buitenkant in 2020, want het interieur zal ook worden gerenoveerd en misschien zal er ook een café worden gecreëerd, zegt Marcus Nitschke. De financiering voor de renovatie van het interieur is echter nog niet rond.
Alle foto’s: Heinrich Hermes