De revitalisering van veengebieden: een sleutel in de strijd tegen klimaatverandering

Veengebieden en natte landschappen worden vaak onderschat, maar ze spelen een cruciale rol in het klimaatsysteem. Hun veenbodems kunnen enorme hoeveelheden koolstof opslaan – maar wanneer ze worden drooggelegd, geven ze grote hoeveelheden CO2 vrij. Daarom is het des te belangrijker om deze unieke ecosystemen beter te begrijpen en te beschermen.

Volgens de veenatlas 2023 van de Heinrich Böll Stichting zijn verdroogde venen verantwoordelijk voor tot wel vier procent van de wereldwijde uitstoot. In Midden-Europa is meer dan 90 procent van de veengebieden drooggelegd en in Duitsland werd meer dan 80 procent van de oorspronkelijke veengebieden gebruikt voor landbouw. Vroeger was hier 1,8 miljoen hectare veenland, maar tegenwoordig is daar nog maar een fractie van over. Om de wereldwijde klimaatdoelstellingen te halen, zou elk jaar 50.000 hectare veengebied opnieuw moeten worden bevochtigd. Momenteel wordt echter slechts ongeveer 2.000 hectare per jaar gerenaturaliseerd. Er zijn echter verschillende initiatieven om dit aantal te verhogen.

Eeuwenlang hebben boeren over de hele wereld veengebieden en wetlands omgezet in landbouwgrond door er water uit te pompen om akkers en weilanden te creëren. Dit heeft niet alleen de lokale flora en fauna aangetast, maar ook bijgedragen aan het vrijkomen van CO2 – jaarlijks veroorzaakt deze drooglegging meer uitstoot dan de hele luchtvaartindustrie (verantwoordelijk voor 3 tot 3,5 procent van de uitstoot).

Door voormalige veengebieden opnieuw te bevochtigen, is het mogelijk om dit proces van koolstofuitstoot te stoppen. Er is veel potentieel hiervoor in Europa, vooral in Noord-Duitsland, omdat veel van de voormalige veengebieden hier zijn omgezet in landbouwgrond.

Wetenschappers raden aan om te stoppen met het draineren van veengebieden en het grondwaterniveau te laten stijgen tot ongeveer 10 centimeter onder het landoppervlak om opnieuw te bevochtigen. Hiervoor moeten groene gebieden worden vrijgemaakt, dijken worden gebouwd en rietsoorten en inheemse grassen worden geplant. Tijdens droogteperiodes helpen pompen om water aan te voeren vanuit nabijgelegen rivieren of kanalen. Op deze manier kunnen heidegebieden in hun oorspronkelijke staat worden hersteld.

Veengebieden zijn niet alleen relevant voor het binden van CO2, maar ook voor de landbouw. Er is een speciale vorm van veenlandbouw, bekend als „paludicultuur“, die veenmossen, sedges, grassen en biezen als producten produceert. Ze zijn geschikt voor massamarkten omdat ze kunnen worden gebruikt als isolatiemateriaal, papier en karton of duurzaam geproduceerde tuinbouwgrond.

Steeds meer projecten laten zien hoe dit soort teelt eruit kan zien. Zo hebben boeren in de buurt van Bremen een start-up opgericht om gezamenlijk veenbiomassa te verbouwen en op de markt te brengen. Andere bedrijven richten zich op de tuinbouwgrondindustrie of op isolatiematerialen.

Projecten zoals het tienjarige „PaludiNet“-programma van de Duitse overheid, dat medio 2024 van start gaat, zijn erop gericht dit proces verder te bevorderen. In Beieren is er het programma „PeatFarmers“, waarin het inkomen van boeren wordt gestabiliseerd met overheidssubsidies terwijl ze nieuwe benaderingen met veengebieden uitproberen.

Het onderwerp wordt ook steeds meer besproken in de VS. Naast hoogveen wordt daar steeds meer aandacht besteed aan door grondwater gevoede wetlands, die moeten worden beschermd en gerenaturaliseerd. Paludicultuur is ook veelbelovend in tropische landen. Tot nu toe is het kweken en oogsten van moerasplanten, die het behoud van wetlands de moeite waard maken, het verst gevorderd in Europa.

Om een herbevochtigingsproject succesvol uit te voeren, moeten de ingrepen zorgvuldig worden gepland. Als het grondwaterpeil namelijk gedurende lange tijd te hoog is, kan het broeikasgas methaan ontstaan, dat op zijn beurt schadelijk is voor het klimaat. Correcte herbevochtiging vereist veel expertise, grondige controle, tijd en geduld.

Maar de grootste hindernis voor herbevochtigingsprojecten is de landbouwproductie. Als boeren niet langer gewassen kunnen verbouwen of vee kunnen laten grazen, worden ze immers met een existentiële bedreiging geconfronteerd. Daarom is het zinvoller om manieren te vinden waarop de landbouw kan leven van en met opnieuw bevochtigde veengebieden.

Paludicultuur laat zien hoe veenlandbouw kan slagen. Veel potentiële belanghebbenden aarzelen echter nog omdat ze eerst moeten investeren in nieuwe processen en machines. Ze hebben geen garantie dat de producten uit biomassa op betrouwbare wijze zullen worden afgenomen. Daarom is het belangrijk om hier stimulansen te creëren.

Het opnieuw bevochtigen van veengebieden biedt verschillende voordelen:

1. Vermindering van emissies door herbevochtiging
2. Vervangende producten in plaats van fossiele producten
3. Koolstofvastlegging in duurzame producten zoals meubels
4. Bevordering van veenvorming voor toekomstige koolstofputten
5. Verbeterde biodiversiteit en habitats voor watervogels en wulpen
6. Bescherming tegen overstromingen: intact hoogveen kan ongeveer 90 procent van het regenwater absorberen bij hevige regenval

De EU-wet op natuurherstel, die na een lange strijd sinds augustus 2024 van kracht is, bepaalt dat in 2030 in totaal 20 procent van de land- en watergebieden in de EU hersteld moet zijn. Hieronder vallen veel belangrijke ecosystemen, waaronder veengebieden en wetlands, die elk hun eigen doelstellingen krijgen.

De hernatuurlijking van veengebieden is een uitdagende maar lonende taak. Het helpt niet alleen de klimaatverandering tegen te gaan, maar biedt ook kansen voor de landbouw en de bescherming van de biodiversiteit. Met gerichte projecten en stimuleringsmaatregelen kunnen veengebieden nieuw leven worden ingeblazen en worden omgevormd tot waardevolle koolstofputten en habitats voor vele soorten.