De pelikaan in de kunst

De pelikaan is een motief dat vaker voorkomt in de kunst. Met zijn kenmerkende snavel en elegante lichaamsvorm duikt hij steeds weer op in schilderijen, beeldhouwwerken en illustraties. In dit artikel kijken we naar de afbeelding van de pelikaan in de kunst en zijn symbolische betekenis in verschillende culturen en tijdperken.

De pelikaan is niet alleen een populair motief vanwege zijn opvallende uiterlijk, maar ook vanwege zijn symbolische betekenis. In veel culturen symboliseert de pelikaan zorg, zelfopoffering en vruchtbaarheid. De manier waarop hij zijn jongen voedt door ze voedsel te geven uit zijn keelbuidel heeft geleid tot de veronderstelling dat hij voor hen zorgt met zijn bloed. Vooral in de christelijke iconografie staat de pelikaan daarom voor liefdadigheid: in de Middeleeuwen geloofde men dat hij op deze manier zijn jongen voedde. Volgens het geloof werd hij verondersteld zijn borst open te scheuren en zijn jongen met het bloed te voeden tot hij stierf. Dit maakte hem tot een symbool van opoffering, toewijding en zelfopofferende liefde. Deze kenmerken maakten hem al vroeg tot een gewild motief in de beeldende kunst. De veelzijdigheid van de pelikaan – soms naturalistisch, soms symbolisch – stelt kunstenaars in staat om hem zowel decoratief als verhalend te gebruiken. Het resultaat is een motief dat zowel esthetisch aantrekkelijk als inhoudelijk diepgaand is.

Zoals al eerder vermeld, is de pelikaan vaak terug te vinden in de christelijke kunst van de Middeleeuwen. Manuscripten, kerkramen en altaren tonen hem vaak in verband met de afbeelding van Christus of als allegorie voor „caritas“ – dat wil zeggen naastenliefde. In boekverluchtingen is de pelikaan vaak te zien terwijl hij zijn jongen voedt – een beeld van het offer van Christus. Hij kan echter ook symbool staan voor het lijden van Christus of Jezus zelf. In de „Kruisiging van Christus“ van Fra Angelico is de pelikaan afgebeeld met zijn jong direct boven de gekruisigde Christus. Een voorbeeld van de afbeelding van de pelikaan in boekverluchting is het gebedenboek van Karel de Stoute, dat in de 15e eeuw werd gemaakt. De fijne details van de vogel, zijn houding en de weergave van zijn broedgedrag symboliseren toewijding en verantwoordelijkheid – centrale waarden van die tijd.

Tijdens de Renaissance verschoof de artistieke weergave naar een meer naturalistische benadering. De pelikaan verschijnt in schilderijen en beeldhouwwerken die de nadruk leggen op het observeren van de natuur. In deze periode werd de pelikaan niet alleen gebruikt als symbool, maar ook als esthetisch motief. De gebogen vorm van zijn snavel, zijn elegante houding en zijn indrukwekkende verenkleed maakten hem tot een geliefd onderwerp voor fresco’s, portretten en decoratieve werken in aristocratische paleizen.
De pelikaan komt ook vaak voor in de decoratieve schilderkunst van barok en rococo. Deze muurschilderingen zijn vaak te vinden in kastelen. Pelikanen worden ook afgebeeld naast andere inheemse en uitheemse vogels. Het is ook een populair motief op wandtapijten en schilderijen. De Nederlandse kunstenaar Melchior d’Hondecoeter staat bijvoorbeeld bekend om zijn schilderijen waarop de vogel samen met andere vogels is afgebeeld. Hij vond zijn modellen meestal in de hoofse menagerieën.