De nieuwe estheten

Jan Stadelmann en Daia Stutz maken deel uit van een nieuwe generatie landschapsarchitecten. Zij denken in cycli van actie, niet in eindtoestanden. Ze pleiten voor een verschuiving van rigide ontwerpen naar een nieuwe esthetiek waarin het landschap zich procesmatig mag ontwikkelen en zich niet hoeft te conformeren aan een vaststaand beeld. In hun bureau S2L ontwerpen de jonge planners integraal en systematisch, waarbij ze steeds hun grenzen verleggen en dingen verder uitproberen. Omdat het de moeite waard is om vragen te stellen en te breken met oude denkwijzen.

Zürich, ergens tussen de districten Altstetten en Albisrieden, in een voormalig industriegebied dat in de loop der tijd is getransformeerd tot een woonwijk met gemengd gebruik. Vroeger lag het aan de rand van de stad, maar nu is het een centraal deel van de trendy Zwitserse metropool. Hier vind je het kantoor van S2L. In een vier verdiepingen tellend gebouw uit de jaren 1950 delen landschapsarchitecten Jan Stadelmann en Daia Stutz een open studio met hun vier medewerkers en drie andere bureaus – architecten. Als het aan S2L ligt, zou de studio nog interdisciplinairder kunnen zijn. Dit zijn ze gewend vanuit hun studie. Na het afronden van hun gezamenlijke bachelor landschapsarchitectuur in Rapperswil, Zwitserland, gingen ze allebei naar het buitenland voor interdisciplinaire masteropleidingen, die hen en hun manier van werken tot op de dag van vandaag sterk hebben beïnvloed: Stutz ging naar de VS om Urban Design te studeren aan de Harvard University Graduate School of Design, Stadelmann ging naar Duitsland en voltooide zijn master in Urban Studies aan de Technische Universiteit van München. In 2015/16 keerden ze allebei terug naar Zwitserland, hun thuisland, en richtten hun eigen gezamenlijke bedrijf op toen ze begin 30 waren en een wedstrijd wonnen in Genève. Het team is sindsdien gegroeid met vier mensen, won nog drie wedstrijden, wat leidde tot kleinere en grotere projecten, en is nu op weg naar de eerste realisatiefasen.

Jan Stadelmann en Daia Stutz zijn geen traditionele landschapsarchitecten, ze staan voor een nieuwe manier om het landschap te begrijpen en te behandelen. Ze hebben zich ten doel gesteld om de mal onder de loep te nemen en te doorbreken, door het landschap te beschouwen in termen van krachten en processen. „Als landschapsarchitecten en stedenbouwkundigen hebben we een stedelijk begrip van landschap,“ zegt Daia Stutz in een gesprek. Ze hebben nooit echt veel kunnen doen met traditionele tuinbouw. Ze zijn gefascineerd door het landschap in zijn geheel – of het nu groen of grijs is, S2L maakt geen onderscheid. „We discussiëren niet urenlang over details, van welk materiaal de rand moet zijn, welke kleur het grind moet hebben. We praten liever over stemmingen, sferen en kijken naar het grote geheel,“ voegt Jan Stadelmann toe. Dit komt omdat S2L het landschap ziet als een complex systeem dat voortdurend verandert en wordt beïnvloed door verschillende factoren – of het nu gaat om groei- of krimptrends, politieke ontwikkelingen, materiaalstromen of culturele omstandigheden. Ze willen niet alleen een goed ontwerp schetsen, maar ook het systeem erachter begrijpen.

Het systeem begrijpen

Met hun manier van denken en aanpak maakt S2L naam in de wereld van landschapsarchitectuur en planning. En dat is terug te zien in hun manier van werken. Stadelmann en Stutz volgen zelden conventionele methoden bij het analyseren van bestaande gebouwen. In plaats daarvan worden hun prijsvraagontwerpen voorafgegaan door uitgebreide, soms abstracte analyses met impactmodellen en cycli die de schaal van de prijsvraagopgave vergroten. S2L combineert vervolgens analyses en bevindingen met concrete ruimtelijke condities. Het bureau bouwt hiervoor grootschalige modellen. Dit helpt hen om verhoudingen en ruimtelijke kwaliteiten te definiëren, aldus Stadelmann en Stutz. Het resultaat van hun voorbereidende werk zijn intelligent doordachte prijsvraaginzendingen, in de context waarvan S2L probeert passende oplossingen te vinden voor de locatie en haar toekomstige gebruikers. Om de procesmatige aard van hun werk te benadrukken, presenteren de jonge Zwitserse architecten hun ideeën ook in andere dan de gebruikelijke formaten – mits de opdrachtgever dit toestaat. Tot nu toe heeft een wedstrijd op de luchthaven van Zürich hen de grootste speelruimte gegeven. In plaats van een gewoon plan gebruikte het bureau een animatie om zijn ideeën te presenteren. En voor een prijsvraag in het kleine Zwitserse stadje Frauenfeld ging het bureau naar de grafisch ontwerpers: zij tekenden een stripverhaal dat de procesmatige ontwikkeling van de binnenstadskazerne vanuit verschillende perspectieven laat zien. „Het dialoogproces is voor ons de makkelijkste manier om onze ideeën aan klanten over te brengen. Vaste formats zoals visualisaties genereren concrete ideeën, terwijl woorden ruimte laten voor de creativiteit van de luisteraar,“ zegt Stadelmann. „Daarom proberen we ook vertrouwde presentatievormen te doorbreken. We willen het belang van open, procesmatige ontwikkeling benadrukken door middel van nieuwe formats die het landschap als een systeem presenteren,“ voegt Stutz toe.

De jonge Zwitsers zijn hun tijd vooruit. Tot nu toe waren er geen formele planningstools en -formaten die een procesmatige, systemische manier van werken mogelijk maakten. Bij prijsvragen eisen opdrachtgevers altijd eindtoestanden – in de vorm van een ontwerp, een visualisatie of een maquette. Zelfs langetermijnplannen zoals masterplannen, die worden gekenmerkt door stapsgewijze fasen, presenteren hun makers in vaste staten. Er is een duidelijke trend naar het procesmatige (steeds meer opdrachtgevers willen dat het ontwikkelingsproces wordt ontworpen), maar de ontwerpen zijn zelden echt voorbereid om te reageren op het „landschappelijke“ systeem.
Jan Stadelmann en Daia Stutz worstelen ook met de vaste randvoorwaarden van stedenbouwkundige prijsvragen en studieopdrachten. Volgens hen is de eerste stap in de goede richting het openstellen voor een nieuw beeld van landschap. „Wij geloven dat we, om op deze manier te kunnen werken, afscheid moeten nemen van het denken in termen van vaste randvoorwaarden. Maar ook dat is voor ons niet gemakkelijk. Als planners zijn we gewend om beelden van een landschap in ons hoofd te hebben en die te vertalen naar een ontwerp,“ zegt Daia Stutz over zijn eigen gedachten. Jan Stadelmann voegt hieraan toe: „Toch geloven we dat het nodig is om ons open te stellen voor een nieuwe esthetiek, een nieuwe perceptie van het landschap om te kunnen werken rond een landschap dat steeds sneller beweegt. We noemen het de esthetiek van het kortstondige, het tijdelijke.“

Het grote geheel

Stadelmann en Stutz hebben voor het eerst getest hoe dit kan werken in hun masterscripties. Terwijl Stadelmann het potentieel van integrale landschapsplanning in de noordelijke Rijnvallei van Chur analyseerde, onderzocht Stutz de impact van grote infrastructuurprojecten op het landschap aan de hand van de nieuwe doorgangsroute door de Alpen, de Gotthard-basistunnel. Beide studies laten zien dat de ontwikkeling van gefragmenteerde landschappen vaak als willekeurig wordt beschouwd door de maatschappij en gespecialiseerde planners. Bij nadere beschouwing blijkt echter dat de afzonderlijke processen – landbouw, ontwikkeling van nederzettingen, correcties van waterlopen, infrastructuur met beschermende structuren, winning van natuurlijke hulpbronnen – niet alleen hun eigen logica volgen, maar onderling afhankelijk zijn en elkaar beïnvloeden. In hun masterscripties konden de jonge planners doen waar ze in geïnteresseerd waren, zonder rekening te houden met alle wettelijke en planningsinstrumenten. Maar nu moeten ze geld verdienen. Hoe doen ze dat? „Natuurlijk blijven we ook in prijsvragen vaste voorwaarden indienen, zoals plannen en visualisaties. Maar tegelijkertijd blijft er de ambitie om onze ideeën van integrale planning te volgen, om gewoon dingen te doen, nieuwe dingen uit te proberen en de hoop te houden om er iets mee te bereiken,“ zegt Stutz in een reactie. Niet voor niets heeft het bureau een klein onderzoekscentrum opgezet om nieuwe ideeën voor procesmatig denken te ontwikkelen. Maar S2L wil niet wachten tot de planningstools en formats vanzelf veranderen. Ze proberen actief hun manier van denken te introduceren – in wedstrijdinzendingen met verschillende manieren van presenteren, in publicaties of in discussies met collega’s. „De Zwitserse landschapsarchitectuur heeft de afgelopen decennia veel bereikt en staat internationaal hoog aangeschreven. Als jong team willen we niet op onze lauweren rusten, maar verder gaan en nieuwe wegen zoeken. En ja, je kunt plat op je gezicht vallen, maar dat maakt niet uit. We proberen het toch. Dat is onze aanpak.“

Dit artikel verscheen voor het eerst in het Engels in topos 100.