De Harmonie in Antwerpen door Atelier Kempe Thill

In 1844/46 liet stadsarchitect Pieter Dens in Antwerpen het concertgebouw „De Harmonie“ bouwen als locatie. Kempe Thill en RE-ST hebben het nu omgebouwd tot wijkcentrum en stadskantoor.

Wijkcentrum en stadspark

Met het complexe stedelijke herontwikkelingsproject De Harmonie heeft Antwerpen sinds het najaar van 2021 een nieuwe openbare ruimte. In het zuidelijke deel van de stad transformeerden het Rotterdamse bureau Kempe Thill en het lokale bureau RE-ST architecten de voormalige balzaal en concertzaal van de Société Royale d’Harmonie tot een nieuw stadsdeelcentrum, dat nu onderdak biedt aan onder andere kantoren voor het stadsbestuur, een groot burgercentrum en een evenementenruimte voor concerten. De architecten combineerden de concertzaal, die sinds 1997 op de monumentenlijst staat, met een bestaand gemeentehuis en de voormalige orangerie en breidden het gebouw uit met een ontmoetingscentrum. Ze richtten ook het historische park opnieuw in en lieten de door Henry van der Velde ontworpen fontein restaureren. Het project was oorspronkelijk een open architectuurwedstrijd georganiseerd door de Vlaamse overheid (2010) om de concertzaal te transformeren in een „Stille Kamer“. In 2013 werd echter besloten om het gebouw te ontwikkelen als wijkcentrum.

Een blik op de geschiedenis van De Harmonie in Antwerpen

De Harmonie is de voormalige zomerconcertzaal van de muziekvereniging Société Royale d’Harmonie, opgericht in 1814. De toen 25-jarige Pieter Dens, die later stadsarchitect van Antwerpen zou worden, won de architectuurwedstrijd voor het gebouw. In 1846, na slechts twee jaar plannen en bouwen, werden de balzaal en de aangelegde privétuin geopend. Het neoklassieke gebouw werd vooral gekenmerkt door de vloeiende relatie tussen de binnen- en buitenruimtes en diende als feestelijk decor voor de openluchtconcerten. Een verbouwing in 1890 verdubbelde het volume van het gebouw.

Aan het begin van de 20e eeuw begonnen de concertactiviteiten van de Societé echter af te nemen, een trend die nog werd versterkt door het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. Daarom nam de stad het gebouw en de tuin in 1922 over. De aangelegde tuin werd omgevormd tot een openbaar park en de concertzaal werd gebruikt als expositiecentrum. Eind jaren 1970 werd het gebouw omgebouwd tot nachtclub. In de gedeeltelijk bewaard gebleven historische binnenruimtes werden akoestische verlaagde plafonds geïnstalleerd en de opening naar de tuin werd gesloten. De aanbesteding van 2010 was bedoeld om het 170 jaar oude ensemble De Harmonie fundamenteel te helpen herdaken en herinterpreteren. Naast de restauratie van de concertzaal, die dringend aan renovatie toe was, wilde de stad Antwerpen ook een nieuwe verbinding voor de verschillende gebouwen op de site.

Het gebouw

Om de verschillende gebouwen met elkaar te verbinden, bedacht Atelier Kempe Thiel een zinvolle totaalorganisatie voor het nieuwe complex. Aan de noordzijde van de concertzaal bouwden ze een toegangsstructuur die alle functionele ruimtes met elkaar verbindt en drempelloze toegang biedt. Ze plaatsten de verschillende functionele ruimtes ook langs de nieuwe west-oost as. De architecten organiseerden alle noodzakelijke nevenruimtes zoals het café, kantoren en vergaderruimtes langs deze gang om de historische ruimtes te bevrijden van nieuwe functionele beperkingen. De verbindingsstructuur is slechts gedeeltelijk zichtbaar tussen de oranjerie en de concertzaal als een nieuwe overdekte entreehal – en aan de oostkant van het complex als een congrespaviljoen. Richting het historische Stadthaus vormt het verbindingsgebouw een kleine, groene binnenplaats.

Renovatie van de gevel

Het doel was om het klassieke karakter van de concertzaal zoveel mogelijk te herstellen. Daarom werd na uitgebreid onderzoek en overleg met de monumentenzorg een glazen pergola uit 1890 voor de hoofdgevel gesloopt om het oorspronkelijke volume van het gebouw bloot te leggen. De balustrades die ooit op de zolderverdieping stonden, werden toegevoegd in een moderne, abstracte vorm. De architecten interpreteerden de ramen van de gevel in een neoklassieke stijl met vier meter hoge deuren met dubbele beglazing. Ze reconstrueerden ook verloren ornamenten. Atelier Kempe Thill baseerde het kleurenschema op een neoklassiek kleurenspectrum. Lichtgrijs pleisterwerk en middengrijze ramen werden gecombineerd met de bestaande donkergrijze kalkstenen basis van Belgisch graniet.

Het herontwerp van het interieur van concertzaal De Harmonie

De architecten gingen ook verder met het ontwikkelen van het oorspronkelijke neoklassieke ontwerp voor het interieur. Ze verwijderden de verlaagde plafonds en legden de resterende stucwerkfragmenten bloot. Omdat er echter weinig informatie was over het historische interieur, werd het niet gereconstrueerd. De architecten werkten met grijs terrazzo in de vorm van wand- en kolombekleding. Ze lieten de bestaande houten kolommen bekleden met handgemaakte terrazzo-elementen. De abstracte kapitelen zien er tegelijkertijd traditioneel en eigentijds uit. Alle technische elementen, zoals het ventilatiesysteem, de rookafvoer, de zaalverlichting en de theatertechniek, werden zorgvuldig geïntegreerd in het historische ensemble.

Een Engels landschapspark voor de 21ste eeuw

Samen met LAND landschapsarchitecten en ARA (beide Antwerpen) herontwierp Kempe Thill het bestaande park in de stijl van een Engelse landschapstuin. Een aantal grote bomen werden gekapt en struiken en hekken verwijderd om meer open speel- en bewegingsruimtes te creëren. Tegelijkertijd werden de randen van het park dichter beplant om meer intimiteit en veiligheid te creëren en om de omliggende wegen, waarvan sommige erg druk zijn, visueel te blokkeren. Kempe Thill verwijderde het bestaande padennetwerk volledig in hun ontwerp om zoveel mogelijk onverharde ruimte te creëren. In de richting van het voormalige concertgebouw werd het terrein iets verlaagd om het beter in het park te integreren. Een belangrijk element van het ontwerp was het openen van het gebouw naar het park toe om de vloeiende, karakteristieke relatie tussen binnen en buiten te herstellen. De gerestaureerde oranjerie werd omgebouwd tot café. Het nieuw ontworpen rustige stadspark vormt nu een intensief gebruikte groene oase in Antwerpen en nodigt bezoekers uit om te genieten van een breed scala aan activiteiten.

Het Olympisch Park in München maakt ook indruk met zijn ontwerp en veelzijdigheid. Lees hier alles wat je moet weten over de 50e verjaardag dit jaar.