Citizien Science campagne voor uitgeverij Bruckmann

Lange tijd werd gedacht dat het archief van Bruckmann Verlag in München verloren was gegaan. Toen het Bruckmann-terrein aan de Nymphenburger Straße werd ontruimd, kwam het echter weer tevoorschijn. Terwijl de documenten terechtkwamen in het Beierse staatsarchief, werden ongeveer 150.000 fotografische objecten, waarvan de meeste geannoteerd of geretoucheerd waren, in 2016 overgedragen aan het Centraal Instituut voor Kunstgeschiedenis (ZI) in München. Na een beoordeling van het archiefmateriaal door projectmanager Franziska Lampe, vraagt het ZI nu de hulp van (Münchense) burgers bij het analyseren van de geschiedenis van het archief.

De uitgeverij Bruckmann werd opgericht in 1858 en was een belangrijk orgaan van de toen nog jonge kunstgeschiedschrijving. Het was een belangrijke werkgever in de stad en bood dus werk aan veel mensen. Het ZI richt zich nu in het bijzonder tot deze groep mensen. Om de geschiedenis van het archief, de uitgeverij en haar werkwijze te achterhalen, wordt gezocht naar dagboekaantekeningen, documenten, mondelinge geschiedenissen en foto’s. De focus ligt op (ooggetuigen)verhalen die niet zijn overgeleverd in geschiedenisboeken of archieven. Alle informatie van mensen zoals leerlingen, fotografen, drukkers, retoucheurs en kunsthistorici is interessant, zoals projectmanager Lampe benadrukt. Het doel is om meer te weten te komen over de mensen die voor de uitgeverij werkten. Hoewel het archief van Bruckmann Verlag hier ook informatie over biedt en de kijker een kijkje geeft in de workshopruimtes of de werkmethoden, is er nog steeds weinig informatie beschikbaar over de verhalen erachter.

Bruckmann Verlag speelde een belangrijke rol in de kunststad München met de uitgave van tijdschriften zoals „Die Kunst für Alle“. Museumcatalogi en reproducties van kunstwerken voor iedereen en elk budget behoorden ook tot het assortiment. De uitgeverij gaf ook vorm aan de wetenschap van de kunstgeschiedenis en de popularisering ervan. Belangrijke kunsthistorici zoals Heinrich Wölfflin met zijn boek „Kunstgeschichtliche Grundbegriffe“ (Basisbegrippen van de kunstgeschiedenis) publiceerden er hun werk. Veel onderzoekers van latere generaties vroegen naar de gebruiksmogelijkheden van het archief, maar het was niet toegankelijk voor het publiek. Gelukkig komt daar nu verandering in: het archief van Bruckmann Verlag kan worden bekeken en gebruikt door iedereen die geïnteresseerd is. Het biedt onderzoekers de unieke kans om inzicht te krijgen in de werkwijze van de uitgeverij met een breed scala aan deelnemers, zoals kunsthistorici.

De geschiedenis van de uitgeverij omvat echter ook in belangrijke mate het nationaalsocialistische tijdperk. De uitgeverij werkte al heel vroeg samen met de nationaalsocialisten en introduceerde bijvoorbeeld Adolf Hitler in de jaren 1920 in de Münchener samenleving. De uitgeverij was niet alleen mecenas van de beweging, maar was ook sterk betrokken bij het propaganda-apparaat van het regime. Kunst en kunstgeschiedenis en hun perceptie speelden een belangrijke rol voor de nationaalsocialisten en Bruckmann Verlag was met zijn expertise zeer actief op dit gebied. Het is duidelijk te zien dat ze de fascistisch-nationaalsocialistische lijn volgden. De tentoonstellingscatalogi voor de „Grote Duitse Kunsttentoonstelling“ die in München in het Haus der Kunst werd gehouden, werden bijvoorbeeld uitgegeven door Bruckmann Verlag. Maar er werden ook veel andere nationaalsocialistische publicaties uitgegeven. Dit deel van de geschiedenis moet deel blijven uitmaken van het onderzoek.

Het onderzoek van Franziska Lampe richt zich op de reproducties en foto’s, die weinig aandacht hebben gekregen in zowel de kunstgeschiedenis als de geschiedenis van de fotografie. Maar de vondst is ook een echte schat voor onderzoek op het gebied van herkomst, collectieonderzoek, conserveringswetenschap en vele andere verwante disciplines. Er zijn veel kunstwerken gedocumenteerd die nu niet meer bestaan of die in de loop der tijd sterk zijn veranderd. Er zijn bijvoorbeeld foto’s van de tentoonstelling in het Glaspalast in München, dat in 1931 afbrandde, en van stadsgezichten. Maar in sommige gevallen kunnen ook andere toeschrijvingen van kunstwerken worden getraceerd.

Voor onderzoekers is het ook interessant dat de ruwe staat van foto’s kan worden achterhaald. Het is mogelijk om te achterhalen hoe de Bruckmann uitgeverij werkte, en een vorm van Photoshop kan al in de 19e eeuw worden geïdentificeerd. Mensen of gezellen voor gebouwen werden bijvoorbeeld geretoucheerd, maar ook kunstwerken werden geïsoleerd of uitgeknipt. Dit geeft ook inzicht in de methoden van de discipline, omdat werken van verschillende kunstenaars vergelijkbaar werden gemaakt. Een groot deel van de illustratie is in zwart-wit, omdat kleur werd afgekeurd en men hoopte dat deze monotoonheid concentratie op de vorm mogelijk zou maken.

De verwerking van het archief van Bruckmann Verlag moet worden gezien als een langetermijnproject. Een duidelijk doel is ervoor te zorgen dat het archief op deze manier bewaard blijft, omdat de sortering, die wordt gekenmerkt door de geest van de jaren 1900, veel onthult over hoe kunst werd verzameld en hiërarchisch georganiseerd. Het toont ook centrale aspecten van de kunstgeschiedenis als door een vergrootglas en illustreert de methoden van zowel populaire als academische communicatie. Tegelijkertijd kan de politieke instrumentalisering van kunst worden getraceerd aan de hand van het voorbeeld van de Bruckmann uitgeverij. Het archief wordt ook stap voor stap gedigitaliseerd. Het projectteam zal ook met onregelmatige tussenpozen op de ZI-blog updates geven over het lopende onderzoek.

Projectmanager Franziska Lampe vraagt om hulp: wie heeft er bij de uitgeverij gewerkt en kan er nog over vertellen? Wie heeft familieleden die er gewerkt hebben en kan (mondelinge) verslagen aan het ZI leveren? Wie heeft kunstreproducties van de uitgeverij? Alle informatie kan naar het volgende e-mailadres gestuurd worden: bruckmann@zikg.eu