In het kader van Baumeister nach8 bespraken we met JSWD Architekten en Lebensraum Ziegel in Keulen een archaïsch bouwmateriaal en de rol ervan in de moderne woningbouw.
Het is terug, het is nooit echt weggeweest: de baksteen. Het bouwmateriaal, dat duizenden jaren oud is, is er keer op keer in geslaagd om van zichzelf een gespreksonderwerp te maken door innovatie. Baksteen kan zeker modern zijn – en vandaag neemt het een tegenpositie in ten opzichte van de euforie van de 20e-eeuwse staal- en glasarchitectuur. De panelleden op het Baumeister nach8 evenement stelden de baksteen in vraag in een bredere, hedendaagse context: steeds meer mensen verhuizen naar de steden, woonruimte wordt schaars – vooral betaalbare woonruimte. Een mogelijke oplossing is om naar boven te verhuizen. Maar is een stalen constructie daar niet beter geschikt voor dan baksteen?
Thomas Fehlhaber, directeur van Unipor en mede-initiatiefnemer van het Lebensraum Ziegel-project, denkt daar anders over: zeven verdiepingen zijn perfect mogelijk met baksteen. „Baksteen is de afgelopen 30 jaar veranderd. Van – om het maar even simpel te zeggen – een normale baksteen tot een zeer technisch product,“ zegt hij.
Meer hoogbouw, meer flats – dat roept zorgen op in de stedelijke samenleving. De weerstand tegen bouwprojecten komt nu uit vele hoeken. Konstantin Jaspert, oprichtend partner van JSWD Architekten, staat niet kritisch tegenover de bouwwoede. Hij presenteert zichzelf als een voorstander van gesloten ruimte. Volgens hem is er nog steeds voldoende capaciteit om steden te verdichten. Jaspert citeert de Hamburgse senior bouwdirecteur Höing: „We hebben dichtheid nodig. Als we het model van de Europese stad willen blijven nastreven, dan moeten we dat toestaan.“ Jaspert richt zich tegen generaliserende bouwtegenstanders: „Je moet ook accepteren dat er een muur van huizen naast je wordt gebouwd.“ Het tegendeel is dat het hardnekkig optrekken van muren zonder vooruitziende blik schadelijk is voor een gezond stadsklimaat. Er is meer dan ooit vraag naar duurzaam, klimaatgeoptimaliseerd bouwen. En dit werkt ook goed met baksteen, zegt Fehlhaber: „Baksteenbouw is duurzaam en economisch. Het natuurlijke capillaire systeem in de baksteen werkt vochtregulerend en zorgt voor een aangenaam en gezond binnenklimaat.“ Bakstenen compenseren grote temperatuurschommelingen en slaan warmte op, wat weer verwarmingskosten bespaart.
Bakstenen zijn niet alleen praktisch, maar als natuurproduct zijn ze ook authentiek, ontwikkelen ze een natuurlijk mooi patina en scoren ze punten dankzij de combinatie van homogeniteit en individualiteit. Afhankelijk van het formaat van de bakstenen, de voegen en het baksteenverband kunnen bakstenen een huis een rustieke, expressieve of moderne uitstraling geven. Diversiteit is dus een gegeven, maar architecten en bouwers moeten er ook het beste van maken: Konstantin Jaspert bekritiseert de uniformiteit van „witte gipsen dozen in de ‚Bauhaus-stijl'“. Men mag geen genoegen nemen met middelmatigheid. In dit verband benadrukken de panelleden het creëren van identiteit en de culturele en regionale classificatie van het materiaal. Elke stad heeft zijn eigen gezicht, zijn eigen taal, die moet worden herkend en begrepen. Terwijl de gevels in München gepleisterd zijn, hebben de bakstenen gevels in Hamburg een roestrode kleur. „We willen vandaag de dag nieuw bouwen, maar we moeten ook rekening houden met onze architectonische geschiedenis,“ zegt Fehlhaber. Dan kan een authentieke mix van oud en nieuw worden bereikt.
Het feit dat architecten plannen maken met baksteen is een teken van duurzaam bouwen, zoals politici en wetenschappers eisen. Een stap in de toekomst met een beproefd bouwmateriaal dat is herontdekt en dat de architectuur, die in sommige gevallen vervreemd is geraakt, weer met beide benen op de grond brengt.