Boekbespreking: Kamel Louafi – Tuinen tussen Algiers en Berlijn

„Dit boek schetst de carrière van de Duits-Algerijnse Kamel Louafi, die op 27-jarige leeftijd in Duitsland belandde, waar hij verbleef, studeerde en landschapsarchitect werd,“ adverteert de flaptekst voor Stefan Leppert’s boek „Kamel Louafi – Gärten zwischen Algier und Berlin“. Een bescheiden beschrijving voor een gerenommeerd landschapsarchitect als Kamel Louafi. Zijn doorbraak kwam met het ontwerp van de wereldtentoonstelling EXPO 2000 in Hannover. Ongeveer 23 jaar later ontving hij het Bundesverdienstkreuz voor zijn werk. In zijn boek volgt Leppert Louafi’s professionele en persoonlijke carrière en schetst hij de speciale kenmerken van zijn ontwerpfilosofie.

Stefan Leppert is zelf opgeleid als kweker en studeerde landschapsarchitectuur aan de Hogeschool voordat hij in 1995 als redacteur bij Garten+Landschaft kwam werken. Vijf jaar later richtte hij zijn eigen redactiebureau op en sindsdien werkt hij als auteur, fotograaf en journalist. Hij heeft onder andere verschillende tuinboeken vertaald en eigen werk gepubliceerd, waaronder het met een Duitse tuinboekprijs bekroonde „Gardens and Desert“. Hij leerde de landschapsarchitect Kamel Louafi kennen in zijn tijd bij Garten+Landschaft, toen hij hem in 1997 portretteerde voor de serie Landschapsarchitectuur in Profiel.

Sindsdien zijn er een paar jaar verstreken en is er veel gebeurd. Kamel Louafi is een van de grootste namen in de landschapsarchitectuur en Leppert heeft hem door de decennia heen begeleid. In 2020 trok de landschapsarchitect zich terug uit het actieve kantoorleven en in 2024 publiceerde Leppert eindelijk het boek over Kamel Louafi. Op de vraag waarom hij Louafi portretteerde, schrijft de auteur zelf in het voorwoord: „Naast zijn kunst van tuin- en landschapsontwerp, heeft het ook te maken met deze manier van jezelf geven, met dit bewustzijn van saamhorigheid, met een houding in het beroep en in de maatschappij“.

Leppert volgt deze houding in zo’n 175 pagina’s. Hij begint met het belichten van Louafi’s carrière in extracten. Hij beschrijft onder andere zijn jeugd in Algerije en hoe zijn familie hem tot op de dag van vandaag vormt. Hij gaat in op Kamel Louafi’s werk als cartograaf en hoe dit hem voor het eerst naar Duitsland leidde via een bosbouwproject in samenwerking met de Gesellschaft für Technische Zusammenarbeit in 1979. Daarna studeerde hij landschapsplanning aan de TU Berlijn. Na zijn afstuderen ging hij aan de slag bij MKW Müller Knippschild Wehberg – nu Lützow 7, zonder Elmar Knippschild – en werkte hij als projectmanager aan grote en complexe projecten zoals de tuinen bij het Joods Museum Berlijn en de open ruimtes bij de Heinz Galinski-school in Charlottenburg. Leppert ziet in deze eerste projecten al Louafi’s houding om zijn werk in dienst te stellen van het overwinnen van religieuze verschillen: „Louafi was altijd bezig om deze culturele motivatie centraal te stellen in zijn werk, bruggen te bouwen en grenzen te overwinnen.“

Louafi verliet het bureau uiteindelijk in 1994 en na een korte samenwerking met Jörg Saupe besloot hij zich uitsluitend te concentreren op landschapsarchitectuurwedstrijden. Deze strategie loonde: in 1996 won hij de prijsvraag voor het ontwerp van de Expo 2000 in Hannover – een gigantisch planningsproject dat hem internationaal beroemd maakte. In zijn boek schetst Leppert slechts kort het ontwerp van de deelgebieden, waaronder de Gardens in Transition, het EXPO Park South en het Park Agricole. Naast de planningsconcepten beschrijft hij de uitdagingen die Louafi moest overwinnen tijdens de planning van de Expo. Naast de hoge verwachtingen van een destijds weinig bekende architect, waren er ook onvoorziene obstakels, zoals de verkeerde bemesting van 2.000 bomen, die moeizaam uitgespoeld moest worden. Uiteindelijk is alles goed gegaan en heeft Louafi naam gemaakt.

Hoewel de opdrachten lonken, verkleinde Louafi zijn kantoor weer na EXPO2000 en bleef hij zelf ontwerpen. En hij bleef zich beperken tot pure landschapsarchitectuurprojecten. Leppert citeert hem als hij zegt dat als je eenmaal je stijl hebt gevonden, je het begrip voor de soms vreemde ideeën en wensen van de bouwarchitecten volledig verliest. In de rest van het boek gebruikt de auteur andere projecten om uit te leggen wat Louafi’s stijl kenmerkt. De landschapsarchitect Louafi zegt: „Het was altijd belangrijk voor mij om de essentiële elementen van mijn ontwerpen af te leiden uit een abstracte of literaire of filosofische zin, een formulering.“

Leppert illustreert deze aanpak met verschillende projecten, waaronder de Oriëntaals-Islamitische Tuin in Berlijn-Marzahn, ontwerpen voor de baaien van Algiers en Doha en verschillende tentoonstellingsconcepten. Een bijzonder hoogtepunt van het boek is een rondleiding door Berlijn, waarbij Louafi persoonlijke plekken introduceert. Er is ook een hoofdstuk met een vraag-en-antwoord dialoog tussen de auteur en de landschapsarchitect, die extra inzicht geeft in zijn manier van denken en zijn dagelijks leven.

Het laatste derde deel van het boek bevat een bijzondere traktatie. Leppert vergezelt Louafi op een tour door Berlijn en laat hem persoonlijke plekken zien. Bovendien is een hoofdstuk opgebouwd als een kort vraag-en-antwoordspel tussen de auteur en de landschapsarchitect.

Elders slaat het boek echter ook een serieuzere toon aan. In drie hoofdstukken getiteld Being Foreign gaat Leppert in op de moeilijkheden waarmee Louafi als Algerijnse architect in Duitsland werd geconfronteerd. Hiertoe behoren niet alleen discriminerende ervaringen in de universitaire context, maar ook de veelvuldige minachting voor zijn belangrijke projecten en persoon, evenals spanningen met de Duitse vereniging voor tuinkunst en landschapscultuur (DGGL). In feite kwamen veel onderscheidingen pas na het einde van zijn actieve planningscarrière. In 2023 ontving hij onder andere het Bundesverdienstkreuz.

Leppert schrijft over al deze gebeurtenissen in een luchtige taal, alsof hij met een oude vriend praat. Af en toe zijn er foto’s en planillustraties die het schrijven aanvullen. Aan het eind is er een tentoonstelling van gerealiseerde en ongerealiseerde projecten. Over het geheel genomen biedt het boek een boeiend overzicht – maar het raakt ook onderwerpen aan waarvan het wenselijk zou zijn ze verder uit te diepen.

Een klein punt van kritiek is de beknoptheid van sommige hoofdstukken. Louafi’s levenswerk zou zeker genoeg materiaal hebben geboden voor een diepgaander en gedetailleerder onderzoek. Desondanks biedt het boek een boeiend inzicht in zijn werk en wekt het nieuwsgierigheid op naar een diepgaander onderzoek van zijn werk. Leppert slaagt erin om op indrukwekkende wijze de essentie van Louafi’s houding en architectuurfilosofie weer te geven.

„Kamel Louafi – Tuinen tussen Algiers en Berlijn“ is een geslaagde biografie die niet alleen de carrière van een opmerkelijke landschapsarchitect schetst, maar ook zijn sociale en culturele houding vastlegt. Met een geslaagde mix van specialistische kennis, persoonlijke anekdotes en fotografische inzichten biedt het boek verrijkende lectuur voor zowel experts als algemeen geïnteresseerden.

„Kamel Louafi – Tuinen tussen Algiers en Berlijn“ is uitgegeven door Leuenhagen & Paris. Het boek is verkrijgbaar in het Duits en Arabisch.

Lees meer: De eerste kritische biografie van Karl Foerster, waarschijnlijk Duitslands bekendste tuinier, verscheen in 2024 met „Gärtner der Nation“. Een recensie van het boek door Lars Hopstock kun je hier lezen.