Bijen en hommels in de kunst

Bijen en hommels zoemen al sinds de oudheid door de kunstwereld – soms als goddelijke boodschappers, soms als tekens van macht, orde of zuiverheid. Hun betekenis is door de eeuwen heen veranderd, net als de kunst zelf.

De bij komt al voor in het Oude Egypte – in de vorm van een hiëroglief. De zespotige bij stond voor het wiel, maar kon ook symbool staan voor de zon. In oude Griekse en Romeinse mythen wordt de bij geassocieerd met Cupido. Cupido steelt een honingraat uit een bijenkorf. De bijen steken hem vervolgens en hij rent huilend naar zijn moeder Venus, die hem vertelt dat de bijensteken minder pijnlijk zijn dan zijn liefdespijlen. Dit verhaal werd vaak vastgelegd in schilderijen.
Bijen en hommels zijn vaak niet van elkaar te onderscheiden in kunstwerken. In veel culturen worden ze beschouwd als symbolen van vlijt, orde en samenwerking. Het feit dat ze kolonies vormen en dat deze strikt gestructureerd zijn, maakte hen ook tot een rolmodel voor de mens. In de oudheid werd hun arbeidsverdeling gezien als een weerspiegeling van de ideale samenleving. In de christelijke traditie symboliseert de bij niet alleen vlijt, maar ook de deugd van de ziel, zuiverheid en de vruchtbaarheid van het leven. Onthouding werd soms ook gesymboliseerd door de bij, omdat in de Middeleeuwen het idee heerste dat de bij alleen leefde van de geur van bloemen. De hommel wordt soms ook gebruikt als symbool voor Christus: de honing duidt op de goedheid van Christus, terwijl de angel verwijst naar het oordeel over de wereld. De hommel wordt vaak gebruikt in de volkskunst en mythologie, waar hij standvastigheid, doorzettingsvermogen en de band met de natuur symboliseert. De dieren worden ook gebruikt in heraldiek: De bij is bijvoorbeeld te vinden op wapenschilden, als teken van ijver en trouw aan de koning, vooral bij heersende dynastieën in Europa. In de moderne symboliek staat de bij ook voor milieubewustzijn en de bescherming van de natuur, die kunstenaars steeds vaker in hun werken opnemen.

In de kunst komen bijen en hommels in verschillende tijdperken voor. In het oude Egypte werden bijen bijvoorbeeld afgebeeld als symbolen van de ziel en het leven. De afbeelding van bijen in middeleeuwse manuscripten toont hun betekenis voor vroomheid en arbeid. Beroemde kunstwerken uit de Renaissance nemen de motieven over. Hans Baldung Grien’s afbeelding van de Vlucht uit Egypte toont een bij die Maria en haar maagdelijke geboorte symboliseert. Pieter Bruegel de Oude integreerde ook bijen in zijn afbeeldingen van landelijke scènes om de band tussen mens en natuur te benadrukken. Er bestaat bijvoorbeeld een prent van hem waarop imkers te zien zijn. Bijen zijn vaak te vinden in stillevens, bijvoorbeeld in het werk van Rachel Ruysch.
In de moderne kunst zijn bijen en hommels populaire motieven in de schilder- en beeldhouwkunst. Illustratoren en hedendaagse ontwerpers gebruiken de motieven in grafische werken die zowel esthetisch als ecologisch effectief zijn.
De bij en de hommel zijn meer dan alleen insecten in de kunst – ze dragen een diepe symbolische kracht met zich mee en hebben zich gevestigd als universele motieven. Hun afbeeldingen variëren van naturalistische precisie tot allegorische betekenis en weerspiegelen sociale, religieuze en ecologische aspecten.