Onder de naam „Am Zoll Lörrach Riehen“ wordt een nieuwe modelwijk tussen Duitsland en Zwitserland gecreëerd als onderdeel van de IBA Basel. Het planningsproces? Complex. Als projectlocatie aan een buitengrens van de EU hebben de verantwoordelijken voor het project te maken met overkoepelende afhankelijkheden, verschillende planningssystemen en eigendomsvoorwaarden. We spraken met Monika Neuhöfer-Avdić, burgemeester van Lörrach, en Ivo Berweger, hoofd van de afdeling Bouw, mobiliteit en milieu van het gemeentebestuur van Riehen, over de uitdagingen van het project.
Niemand in de regio Bazel zal 16 maart 2020 snel vergeten. Waar normaal gesproken dagelijks zo’n 35.000 grenspendelaars de douane passeren, kwam het grensverkeer die maandag tot stilstand. Dit was ook het geval bij de douane van Lörrach Riehen, een projectlocatie van IBA Basel. Hier wordt in het kader van de Internationale Bouwtentoonstelling – tussen de gemeenten Lörrach (D) en Riehen (CH) – een nieuwe modelwijk gecreëerd. Hiermee willen de verantwoordelijke gemeenten nieuwe alledaagse plekken creëren voor de bevolking van het Zollquartier aan beide zijden van de grens en, door het opwaarderen van de Basler Strasse en het verbinden van de twee belangrijke drie-nationale recreatiegebieden Tüllinger Berg en Maienbühl, hoogwaardige open ruimtes en een nieuwe kwaliteit van leven creëren. Bovendien maakt het geplande concept voor de Basler Straße de latere introductie van een tram en de uitbreiding van het treinstation Lörrach-Stetten tot een binationale mobiliteitsknooppunt mogelijk.
Het planningsproces hiervoor is complex. Het projectgebied ligt aan een buitengrens van de EU en is daarom onderworpen aan verschillende planningssystemen en eigendomsvoorwaarden. Het grote aantal betrokken partijen en de verschillende belangen maken het project tot een uitdaging. Bovendien maakt het project deel uit van het financieringsprogramma „Nationale Stedelijke Ontwikkelingsprojecten“ van het Federale Ministerie van Binnenlandse Zaken, Bouw en Gemeenschap (BMI). De ambities op het gebied van ontwerp- en proceskwaliteit zijn navenant hoog. Al met al is het duidelijk dat dit geen gemakkelijke taak is. De afgelopen jaren is er echter een goede samenwerking tot stand gekomen tussen de twee gemeenten in het kader van de IBA Basel, wat de integrale projectontwikkeling heeft gestimuleerd. We spraken met de verantwoordelijke projectorganisatoren Monika Neuhöfer-Avdić, burgemeester van Lörrach, en Ivo Berweger, hoofd van de afdeling Bouw, Mobiliteit en Milieu in het gemeentebestuur van Riehen, over hun samenwerking en toekomstige uitdagingen.
„Het gezamenlijke IBA-project bij de douane heeft geleid tot nauwere samenwerking over de gemeenschappelijke grens.“
Monika Neuhöfer-Avdić, Ivo Berweger: IBA Basel zet zich al meer dan tien jaar actief in voor grensoverschrijdende samenwerking. Heeft IBA Basel uw twee gemeenten dichter bij elkaar gebracht?
Monika Neuhöfer-Avdić: Absoluut, ja. Sinds de start van IBA Basel 2020, zo’n tien jaar geleden, is de regio politiek en vooral professioneel nauwer met elkaar verbonden geraakt. Door de IBA hebben we elkaar en onze behoeften, perspectieven en systemen nog beter leren kennen. Elkaar kennen is de basis voor vertrouwen en juist dit vertrouwen is de basisvoorwaarde voor goede samenwerking. We begeleiden de grensoverschrijdende planningsprocessen nu als vanzelfsprekend naast elkaar. Juist deze vanzelfsprekendheid maakt onze bijzondere regio zo bijzonder. De IBA heeft hier veel aan te danken.
De IBA Basel is een IBA van processen. Hebt u de afgelopen jaren de processen in uw administraties gereorganiseerd? Zijn er tekenen van een transformatie?
Monika Neuhöfer-Avdić: We hebben onze eigen processen niet gereorganiseerd. Maar we hebben onze processen en vooral ons denken uitgebreid met de voortdurende deelname van collega’s uit de andere gemeenten die bij het project betrokken zijn en die, zoals in het geval van Lörrach en Riehen, niet alleen door een landsgrens maar ook door een buitengrens van de EU worden gescheiden. Voor Duitse gemeenten is het concept van „gemeentelijke planningssoevereiniteit“ fundamenteel. Maar het feit dat we onze medezeggenschap niet langer beperken tot ons eigen gemeentelijke planningsgebied, maar ook buurgemeenten erbij betrekken, is de grootste verandering die we hebben meegemaakt. Technisch gezien is dit precies de juiste aanpak. Want als je Lörrach en Riehen samen bekijkt, krijg je het beeld van één stad die ook Bazel omvat. En we moeten deze stad Lörrach-Riehen-Basel ook samen plannen.
Ivo Berweger: Het gezamenlijke IBA-project in Zoll heeft geleid tot nauwere samenwerking over de gemeenschappelijke grens. Naar mijn mening heeft dit op zijn beurt geleid tot een beter begrip van de verschillende besluitvormingsprocessen op het gebied van planning, die tenslotte verschillend zijn. In Zwitserland worden planningsbesluiten onderworpen aan een referendum en dan moeten ze snel door de bevolking worden goedgekeurd.
Is de IBA Basel volgens u ergens door mislukt?
Ivo Berweger: In vergelijking met andere IBA’s was de IBA Basel zeer uitdagend omdat drie landen met soms zeer verschillende planningsculturen en planningsrechtsystemen bij elkaar moesten worden gebracht. Deze uitgangssituatie maakte de projectprocessen in sommige gevallen complexer en veeleisender. Het douaneproject was hier een goed voorbeeld van: er moesten bijvoorbeeld douaneautoriteiten uit Duitsland en douaneautoriteiten uit Zwitserland bij worden betrokken, net als Deutsche Bahn AG en SBB; en natuurlijk de planningsvertegenwoordigers en politieke vertegenwoordigers uit Lörrach en Riehen, evenals vertegenwoordigers van het IB en het agglomeratieprogramma Basel, het district Lörrach en het kanton Basel-Stadt. Dit resulteerde in een groot aantal belanghebbenden aan beide zijden van de grens die erbij betrokken moesten worden.
„En dat is precies waar ik van droom als ik aan het douanedistrict denk.„
Als u de IBA vandaag opnieuw zou beginnen, wat zou u dan anders doen?
Monika Neuhöfer-Avdić: Als ik opnieuw zou mogen beginnen, zou ik ervoor zorgen dat kleinschalige projectrealisaties het proces in een heel vroeg stadium zichtbaar maken voor alle betrokkenen, met name de lokale bevolking, en dat er snel meerwaarde wordt gecreëerd. Positieve projectresonantie creëert ook positieve procesresonantie, wat belangrijk is als je door een planningsmarathon gaat zoals wij.
Ivo Berweger: Dat is een moeilijke vraag. Ik denk dat er bijna te veel grensoverschrijdende comités zijn in het Bazelse gebied, wat betekent dat er veel extra interfaces zijn. Het was misschien niet gemakkelijk voor de IBA om een nieuwe impuls te geven aan grensoverschrijdende planning. Naar mijn mening moeten we proberen deze krachten in de toekomst beter te bundelen.
Wat is uw visie voor het project „Am Zoll Lörrach/Riehen“?
Monika Neuhöfer-Avdić: Het project IBA Zollquartier is een prachtige taak voor de toekomst. Daarmee bedoel ik een opgave waar we in de toekomst overal mee te maken zullen krijgen, namelijk: leefruimte creëren met behulp van de „verkeersruimte“ die overal beschikbaar is. Ons prijsvraagproces van afgelopen winter heeft nu de eerste beelden opgeleverd, die allemaal een mooie toekomst voor deze buurt laten zien. En dat is precies waar ik van droom als ik aan het Zollquartier denk. Een andere droom is dat andere gemeenten ons voorbeeld zullen volgen en deze schatten van de ruimte zullen realiseren. Dan hebben we met dit project een hoog profiel bereikt, wat ook belangrijk is voor een IBA-project.
Ivo Berweger: Ik hoop dat het ontwikkelingspotentieel aan beide kanten van de grens op basis van de beelden zo gerealiseerd kan worden dat er gebouwen en wijken ontstaan die de bevolking een goede levenskwaliteit bieden en dat de grens voor hen geen rol speelt.
„Iedereen moet en zal moeten samenwerken om de gedeelde leefruimte tot een succes te maken.“
Voor welke uitdagingen staan jullie om dit te realiseren?
Monika Neuhöfer-Avdić: Aan de Duitse kant zullen we moeten worstelen met het mogen verbouwen van een ruimte die kant-en-klaar lijkt te zijn. Daarmee bedoel ik de beschikbaarstelling van de nodige middelen, vooral personeel, door politici. Helaas zijn het de openbare ruimtes die wij als planners het meest moeten verdedigen wanneer de broekriem wordt aangehaald. Toch zijn dit de toekomstige plekken van onze samenleving, plekken waar mensen elkaar kunnen ontmoeten in een samenleving waarvan de belangrijkste ziekte van de toekomst eenzaamheid zal zijn.
Ivo Berweger: Aan de kant van Riehen is de ontwikkeling van het naburige Stettenfeld van 17 hectare een uitdaging. In het recente verleden is de ontwikkeling van voorheen onderbenutte gebieden altijd controversieel geweest onder de inwoners van Riehen.
Wat gebeurt er met het project na de IBA? Voor welke uitdagingen komt de regio te staan als het project is voltooid?
Monika Neuhöfer-Avdić: In het dagelijks leven zijn we een uiterst genetwerkte regio. Denk maar aan de vele pendelaars, zowel in de arbeids-, woon- als commerciële sector. Aan de andere kant beseft niet iedereen in de regio hoeveel samenwerking nodig is en zal zijn voor het succes van onze gedeelde leefruimte. Jammer genoeg merken we ook een toename van parochiaal denken in onze regio. Aan de andere kant is dit ook een stimulans om te blijven samenwerken. Want één ding is duidelijk: samen kunnen we onze toekomst nog beter vormgeven. En de IBA is veel meer dan de som van haar projecten.
Ivo Berweger: Samen de toekomst vormgeven is voor mij ook vanzelfsprekend en belangrijk, omdat de grens ruimtelijk steeds minder waarneembaar wordt. Voor mij is de belangrijkste gedeelde infrastructuur de Regio S-Bahn, waarvan de uitbreiding helaas slechts zeer langzaam vordert vanwege de grensligging met drie landen, drie betrokken spoorwegmaatschappijen en drie rechtssystemen. Voor mij heeft de verdere uitbreiding van de Regio S-Bahn een hoge prioriteit voor de agglomeratie Basel.
Waarom zijn we een IBA Basel-serie begonnen? Je kunt er hier meer over lezen.