Bestaat neoliberale architectuur?

Hoe ziet architectuur eruit in het tijdperk van het neoliberalisme? Onze auteur laat de belangrijkste verbanden zien: van Donald Trump tot „rechtse ruimtes“ en Patrick Schumacher.

De Grote ^Regressie1 van het heden met zijn nieuwe „rechtse ruimtes“, die naadloos aansluiten op het architectonische discours van de „conservatieve revolutie“, kan niet worden begrepen zonder een recapitulatie van de architectonische productie van neoliberale economieën, zonder een recapitulatie van wat hieronder „neoliberaliseringsarchitecturen“ wordt genoemd. Dit verwijst over het algemeen naar die architecturen die hun bestaan te danken hebben aan de golf van financialisering die de steeds meer geglobaliseerde wereld van de architectuur en de vastgoedindustrie in zijn greep heeft sinds de opkomst van het neoliberale beleid rond 1973. Twee even verglaasde, maar antipodale typologieën of gebouwen verdienen in deze context speciale aandacht, omdat ze – net als hypertrofieën – symbool staan voor meer algemene verschijnselen van het neoliberalisme
neoliberalisme: de glazen spiegeltoren (Trump Tower) en het kristallen paleis (Biosphere 2). Beiden vertegenwoordigen, zoals hieronder zal worden uitgelegd, een economisch destabiliseringsverlangen van het neoliberalisme dat, tenzij het politiek wordt ingeperkt, de verbeelding van de maatschappij en de architectuur aan het wankelen brengt: het idee van stabiliteit, van „arché“. Dit instabiliteitsproject culmineert in het parametrisme van Patrik Schumacher – met name in zijn samenwerking met de schoonzoon van Trump, Jared Kushner.

Neoliberale architecturen in het algemeen en Trump Tower en Biosphere 2 in het bijzonder kunnen worden gezien als opzettelijk stabiele artefacten die onbedoeld macro-economische onevenwichtigheden veroorzaken. Ze werden gecreëerd – bewust of onbewust – in de context van neoklassieke en neoliberale economische ordes en waren de iure bedoeld om bij te dragen aan de evenwichtstoestanden van markten, maar de facto droegen ze bij aan het versterken van de reeds bestaande economische onbalans. Het waren precies deze ordeningen die Joseph Vogel in 2010 aan de kaak stelde in „Das Gespenst des Kapitals“ (Het spook van het kapitaal), toen hij kritiek uitte op de wijdverspreide opvatting onder veel economen dat markten „uit zichzelf“ streven naar een optimale evenwichtstoestand tussen vraag en aanbod. Vogl wijst daarentegen op de lange kapitalistische geschiedenis van zeepbellen, crashes en economische crises, die elke notie van een „idyllische markt“ te schande maken^.2 De filosoof heeft zijn uitleg van de economische theorie grotendeels te danken aan een receptie van de neo-Keynesiaanse en anti-neoliberale theorieën van Hyman P. Minsky, die herhaaldelijk de „hypothese van financiële instabiliteit^„3 naar voren bracht en in een beroemd essay uit 1982 concludeerde: „Een belangrijke conclusie van de hypothese van financiële instabiliteit is dat de politiek in een kapitalistische economie de grenzen en tekortkomingen van het kapitalisme moet erkennen als ze succesvol wil zijn.^„4

De crisis opbouwen

In Minsky’s theorie fungeren investeringsprojecten, vooral bouwprojecten, als cruciale bronnen van instabiliteit. Minsky ging zelfs zo ver om de financieringsmodaliteiten in de Amerikaanse bouwsector – hij schreef dit al in 1982 – te vergelijken met „Ponzi-financiering“, oftewel Ponzi-systemen.⁵ Daarmee legde de economische theoreticus een verband dat crisisinsiders na hem herhaaldelijk hebben benadrukt: dat vastgoedcrises aan de basis liggen van de overgrote meerderheid van economische crises. Karl Heinz Roth maakte bijvoorbeeld duidelijk dat, afgezien van de crisis van 1929, drie van de vier wereldwijde economische crises – die van 1857, 1873 en 2008 – begonnen met een vastgoedcrisis.⁶ Het uiteenspatten van vastgoedzeepbellen speelde ook een doorslaggevende rol in de Japanse crisis vanaf 1991 en in de Aziatische crisis van 1997/1998. Dienovereenkomstig categoriseert Vogl de Amerikaanse subprimecrisis van 2006, die leidde tot de Grote Financiële Crisis (GFC) van 2007 en 2008, als een soort Minsky-showcasecrisis die postuum veel lijkt te bevestigen van wat de in 1996 overleden econoom beschreef: „Toen (…) met de eerste wanbetalingen van vastgoedeigenaren de waarschijnlijkheid van wanbetalingen op leningen toenam, nieuwe investeringen uitbleven, kredietlijnen werden aangescherpt, ratingbureaus sommige effecten verlaagden en de geldmarktrente steeg, zette de omgekeerde aanpassingsbeweging, een aanpassing aan veranderde verwachtingshorizonten, vrij consequent in. De markt voor gesecuritiseerde vastgoedobligaties stagneerde en stortte in, allerlei soorten activa moesten worden verkocht voor herfinanciering, kapitaalmarkten kwamen onder druk te staan en veroorzaakten een verdere daling van de vastgoedprijzen. De zichzelf versterkende daling van de prijzen voor vastgoed, hypotheken en hun derivaten liet de bekende zwarte gaten van liquiditeit achter.“⁷

Van liberaal naar onliberaal

Instabiliteit lokt een vals gevoel van sociale zekerheid uit, en daarom is een van de meest verbazingwekkende en onopgemerkte culturele fenomenen van het heden en het recente verleden het hoge percentage rechtspopulisten en rechtsextremisten onder vastgoedondernemers, makelaars en vastgoedbeheerders. Denk maar aan de Nederlandse politicus Pim Fortuyn (1948-2002), wiens rechts-populistische partij Lijst Pim Fortuyn (LPF) vooral werd gesteund door vastgoedondernemer Harry Mens en zijn vriendenkring.⁸ We hoeven maar te denken aan Oostenrijkse vastgoedondernemers met nauwe banden met de FPÖ, zoals Dieter Langer (1945-2002) en Ernst Karl Plech (geb. 1944) – de laatste stelde begin jaren negentig een penthouse in de Weense Pratercottage in de Leopoldstrasse ter beschikking aan de rechtsextremist Jörg Haider. Het doet denken aan de Duitse vastgoeddeskundige en nieuwrechtse, historisch revisionistische historicus Rainer Zitelmann (geboren in 1957), wiens bedrijf Dr. Zitelmann PB.GmbH, opgericht in 2000, zich in de jaren daarna ontwikkelde tot marktleider voor positionerings- en communicatieadvies voor vastgoed- en investeringsbedrijven. ⁹ Deze voorbeelden – en er zouden er nog veel meer kunnen worden toegevoegd – vormen een optelsom van een patroon dat zich de afgelopen jaren in veel westerse landen heeft voorgedaan: de kanteling van veel economisch liberale en vooral libertaire standpunten naar het onliberale¹⁰, niet in de laatste plaats met de betrokkenheid van expertise op het gebied van onroerend goed. Met name in de VS staat de presidentiële carrière van de voormalige vastgoedmagnaat Donald Trump voor een spiraal van „liberale“ beleidsopties, die vervolgens via nationale liberale of libertarische standpunten muteerden in een anti-liberalisme dat rijp is voor racisme.

Trump toren

De 58 verdiepingen tellende glazen spiegeltoren¹¹ genaamd Trump Tower, die Donald Trump tussen 1980 en 1983 in Manhattan liet bouwen door architect Der Scutt, is een van de populairste en tegelijkertijd cultureel onderschatte toeristische attracties in New York City. Nergens anders kan zo duidelijk worden getoond als op de hoek van Fifth Avenue en 56th Street wat „financiële architectuur“ in de engere zin van het woord, wat „waarde“ kan betekenen onder neoliberale omstandigheden. De consolidatie van deze voorwaarden vindt meestal haar oerknal in de ineenstorting van het Bretton Woods-systeem in 1973, dat wil zeggen de nieuwe internationale monetaire orde die na de Tweede Wereldoorlog werd gecreëerd en werd gereguleerd door wisselkoersbanden, die werden ondersteund door de door goud gedekte Amerikaanse dollar als ankervaluta. De implosie van deze orde markeerde niet alleen het begin van systematische wereldwijde valutaspeculatie en de dominantie van de financiële markten, die tot op de dag van vandaag voortduurt, maar ook het uiteindelijke einde van de goudstandaard^. Trump reageerde hierop – je kunt moeilijk ontkennen dat hij het „juiste instinct“ had – met goudarchitectuur: De naam „Trump Tower“ staat in gouden letters boven de hoofdingang aan Fifth Avenue; de spiegelglazen gevel is gekleurd met een bijzonder dure, glinsterende gouden bronstint¹³; de foyer heeft liften en trapleuningen van gepolijst messing14 en gevelbekleding van Breccia Perniche marmer, een zeldzame steensoort met een prachtig ogende mengeling van kleuren in tinten rosé, perzikgeel, roze en – goud.15 In de penthouse flat, die zich uitstrekt over de bovenste drie verdiepingen en wordt gebruikt door Trump en zijn familie, is het goud van een op de een of andere manier „boosaardig“ lijkende dictator ook schitterend. Het „kostbare“ uiterlijk van het gebouw verhult alleen maar het feit dat bijna alle bouwkosten van ongeveer 200 miljoen dollar werden gefinancierd door een lening die in 1980 werd goedgekeurd door de Chase Manhattan Bank.16</sup>

Ongeveer tien jaar na de bouw van Trump Tower – in 1991, kort na de val van het IJzeren Gordijn, door neoliberalen omschreven als het „einde van de geschiedenis^„ – ontstond de tweede architectonische hypertrofie van het neoliberalisme: het Biosphere 2-project, een grootschalig ecologisch experiment dat werd gebouwd in Oracle in de Amerikaanse staat Arizona. De Texaanse miljardair Edward Bass investeerde ongeveer 300 miljoen dollar in de bouw van een 1,6 hectare groot gebouwencomplex dat de complexiteit van Biosphere 1, d.w.z. de aarde, op kleine schaal moest nabootsen: Binnen het gebouwencomplex, dat bewust is afgeleid van het Londense Crystal Palace uit 1851, bevindt zich een gesloten ecosysteem met savanne, oceaan, tropisch regenwoud, mangrovemoeras, een woestijn en een gebied waar intensieve landbouw wordt bedreven. De verschillende biotopen van Biosphere 2 werden ook bewoond door twee groepen mensen die zichzelf als „missies“ zagen. Het eerste experiment vond plaats van 1991 tot 1993 – acht deelnemers leefden precies twee jaar en 20 minuten in de afgesloten ruimten met als doel volledig afgesloten te zijn van elk contact van buitenaf (uitwisseling van lucht en materiaal), behalve natuurlijk zonlicht en toegevoerde elektrische energie. De tweede poging vond plaats in 1994 – dit keer leefden zeven deelnemers meer dan zes maanden in Biosphere 2. Tussen deze twee missies onderging het project een inhoudelijke heroriëntatie, waarbij een latere sleutelfiguur van het Trump-presidentschap een centrale rol speelde: Steve Bannon. De voormalige investeringsbankier was twee jaar lang, van 1993 tot 1995, waarnemend directeur van Biosphere 2 – en zorgde ervoor dat het wetenschappelijk onderzoek naar de leefomstandigheden voor een exodus naar de ruimte niet langer werd uitgevoerd zoals oorspronkelijk gepland, maar dat meer aardse onderwerpen zoals milieuvervuiling en opwarming van de aarde voortaan op de agenda stonden.

Utopie en dystopie

De twee antipodale typologieën van de glazen spiegeltoren (specifiek: Trump Tower) en het kristallen paleis (specifiek: Biosphere 2) zijn sindsdien de hypertrofieën van het neoliberalisme gaan vertegenwoordigen: Terwijl de eerste staat voor het utopische pragmatisme van een levensecht „hoger, sneller en verder“, waarvan de ondoorzichtige gevels aan de buitenkant een glinsterende gouden spiegel voorhouden aan een omgeving die meestal tekortschiet, staat de tweede – veel doorzichtiger – voor de enige utopie die meer steun heeft gevonden sinds het einde van het akkoord van Bretton Woods: de ecologisch geïnspireerde.¹⁸ Beide staan ook voor de instabiliteitsdrang van het neoliberalisme en bieden compenserende beelden van degelijkheid en kosmisch-aardse beheersbaarheid: Terwijl de Trump Tower een gouden monument lijkt voor het einde van de gouden standaard, doet Biosphere 2 een poging tot de beheersbaarheid van Ruimteschip Aarde. Het feit dat uitgerekend Steve Bannon, die steeds meer reactionaire filmprojecten produceerde à la „In the Face of Evil: Reagan’s War in Word and Deed“ (2004) of „Generation: Zero“ (2010), zich vervolgens aansloot bij de rechts-conservatieve mediaondernemer Andrew Breitbart om hem op te volgen na diens dood in 2012, in augustus 2016 hoofdadviseur werd van Team Trump en slechts enkele dagen na de inauguratie van Trump werd gepromoveerd naar de Nationale Veiligheidsraad…; dat uitgerekend Steve „Biosphere 2“ Bannon vervolgens het brein werd van het (anti-)klimaatbeleid van de Trump-regering is meer dan een ironie van de geschiedenis. In ieder geval was de voormalige campagnevoerder tegen broeikasgassen¹⁹ een ultrarechtse blanke suprematie-ideoloog en zelfbenoemde „economische nationalist“ geworden, wiens grootste politieke triomf de door Trump op 1 juni 2017 aangekondigde terugtrekking uit het klimaatakkoord van Parijs was^.20

Neoliberalisme en bankarchitecturen

Dat het neoliberale monetaire en monetaire beleid invloed had en heeft op culturele en dus ook architecturale artefacten, werd het duidelijkst uitgelegd door neomarxistische theoretici aan het einde van de 20e eeuw, vooral door de geograaf David Harvey. In^„The Condition of Postmodernity“ stelt hij het postmodernisme voor als de culturele logica van het postfordistische late kapitalisme – tot op zekere hoogte een echo van het oude marxistische onderscheid tussen gebouw en bovenbouw – dat op het verlies aan economische stabiliteit door het einde van „Bretton Woods“ reageerde met compenserende pseudostabiliteit. Bewust of onbewust, volgens Harvey, begonnen veel invloedrijke architecten zoals Robert Venturi, Denise Scott Brown en later Philip Johnson met het begin van de gesystematiseerde valutaspeculatie op een meer op het verleden gerichte en historisch fictieve manier te ontwerpen.
ontwerp. Achter de schermen van de historiserende granieten gevels van de late jaren zeventig en tachtig was volgens Harvey het met schulden gefinancierde kapitaal aan het werk: „Het is misschien toepasselijk dat het postmodernistische projectontwikkelaargebouw, net zo solide als het roze graniet van Philip Johnsons AT&T-gebouw, met schulden wordt gefinancierd, wordt gebouwd op basis van fictief kapitaal en architectonisch wordt opgevat, althans aan de buitenkant, meer in de geest van fictie dan van functie.“²² Met name de laatste zin, die zinspeelt op de vele historische allusies van het AT&T Building – het Palladio-motief van de onderste steunpositie of het Chippendale-motief van het uiteinde van het gebouw – kan 1:1 worden toegepast op de Trump Tower, die rond dezelfde tijd werd gebouwd, met dit verschil dat Trump of zijn architect de suggestie van stabiliteit niet in de geschiedenis, maar in de illusie van materiële waarde, in de verschijning van goud, aanboden. De compensatie van economische instabiliteit door illusoire stabiliteit die Harvey insinueerde, is echter zelf geschiedenis geworden. Ana Jeinić en Anselm Wagner bijvoorbeeld, in hun boek „Is There (Anti-)Neoliberal
Architecture?“ (2013) maakten Ana Jeinić en Anselm Wagner duidelijk dat elk vormenspel kan worden toegeëigend in neoliberale contexten: „Als een grote spons heeft het neoliberalisme alle linkse emancipatoire tendensen naar vrijheid, autonomie en zelfbeschikking en alle kritiek op overheidsonderdrukking en paternalisme uit de jaren zestig geabsorbeerd en versmolten met neoconservatieve ideeën over een vrije (maar in feite sterk beschermde) markt, lage belastingen (voor bedrijven) en geen grenzen (voor de vrije stroom van goederen, kapitaal en mankracht).“²³ Jeinić en Wagner ontkennen dan ook elke notie van een neoliberale architectonische esthetiek: „Gezien het vermogen van het kapitalisme om culturele verschillen te absorberen en actief te (re)produceren, is het zeer de vraag of er gemeenschappelijke esthetische kenmerken kunnen worden opgespoord binnen de hedendaagse globale architectuurproductie en kunnen worden geïdentificeerd als exclusief neoliberaal.“²⁴ De twee verwoorden het in een notendop: „(…) er is geen neoliberale architectuur, maar er zijn wel neoliberale architecturen.“²⁵

Hiertoe behoren ook de architecturen van pseudo-instabiliteit, die sinds het begin van het neoliberale tijdperk gematerialiseerd zijn, met name in de jaren negentig, vooral in de vorm van deconstructivistische architecturen en, verrassend genoeg, vooral in de context van bankarchitecturen. In 1996 voltooiden de New Yorkse architecten Philip Johnson en John Burgee de twee wolkenkrabbers Puerta de Europa aan het Plaza de Castilla in Madrid, die schuin naar elkaar toe leunen. De twee gebouwen, die ooit symbool stonden voor economische onrust, werden gebruikt door de spaarbank Caja Madrid, de Bankia Group en het vastgoedbedrijf Realia en werden een symbool voor het gebrek aan evenwicht in de Spaanse economie toen de vastgoedzeepbel in 2008 uiteenspatte.
symboliseerde de onevenwichtigheid van de Spaanse economie. Het tweede voorbeeld is te vinden in Klagenfurt. De Californische architect Thom Mayne bouwde er in 2000 het hoofdkantoor van de Hypo-Alpe-Adria-Bank, met dynamisch oplopende hellingen en gebogen vleugels die worden gefragmenteerd door breuklijnen. Ook hier werd de architectuur, die voor openheid en durf moest staan, een „architecture parlante“ van een heel ander soort toen de bank in 2009 niet langer over het nodige eigen vermogen beschikte om haar boeken in evenwicht te houden en insolvabel dreigde te worden, wat alleen kon worden voorkomen door een noodnationalisatieprocedure. Een laatste voorbeeld is de architectuur van het nieuwe gebouw van de Europese Centrale Bank in Frankfurt am Main, dat tussen 2010 en 2013 werd gebouwd door het Weense bureau Coop Himmelb(l)au. Het resultaat is een gebouwencomplex bestaande uit twee veelhoekige tweelingtorens die opnieuw het insigne van het deconstructivisme dragen.
Insignes van het deconstructivisme: gebogen oppervlakken, schuine steunen, scheve trappen. Bankarchitectuur heeft zich nog nooit zo weinig aangetrokken van stabiliteit als nu. Er is een anti-bezuinigingsesthetiek ontstaan die haaks staat op de huidige dominante politiek van de eurozone. Terwijl de instabiliteitsesthetiek van de eerder genoemde bankgebouwen en de stabiliteitsesthetiek van de door Harvey geanalyseerde architectuur, d.w.z. Biosphere 2 en Trump Tower, kunnen worden gezien als onbewuste reacties op het neoliberalisme, is het parametrisme van Patrik Schumacher de enige bewuste stijl die wordt aangeboden aan (niet alleen) neoliberale samenlevingen door een prominente architect die zich al enige tijd inzet voor het libertarisme. Het parametrisme, dat ooit duidelijk werd verkondigd op de Architectuurbiënnale van Venetië in 2008^,26 kan worden omschreven als een architectonische stijl die wordt gekenmerkt door gebogen en gekromde oppervlakken en die de aanvankelijk emancipatoire, vervolgens neoliberale „modellen van zelforganisatie, ermergentie en complexiteit“²⁷ probeert te vertalen naar architectuur – en die, als we Schumacher mogen geloven, alleen door de Grote Financiële Crisis van 2008/9 in de weg werd gestaan: „Als de financiële crisis er niet was geweest, zou het parametrisme inmiddels een hegemoniale positie binnen de architectuur hebben ingenomen, net als het modernisme.“²⁸ De directeur van Zaha Hadid Architects maakt geen geheim van zijn nieuwste politiek-economische overtuigingen: „Neoliberalisme is absoluut beter dan socialisme of staatsregulering. Naar mijn mening waren de jaren negentig en begin jaren negentig niet liberaal genoeg. De economische crisis is niet veroorzaakt door deregulering, maar door een verkeerde politieke koers. Daarom omschrijf ik mezelf als libertair en sympathiseer ik met het anarcho-kapitalisme, dat vraagtekens zet bij de staat en verplichte solidariteit. Ik ben er ook voor dat de EU weer in kleinere staten uiteenvalt. Hetzelfde geldt voor het Verenigd Koninkrijk en Duitsland – dan werkt de politiek misschien weer beter. Die enorme staatsbureaucratieën storen me.“²⁹

In „The Autopoiesis of Architecture“ brengt Schumacher, die op deze manier in het openbaar politieke uitspraken doet, Niklas Luhmanns kosmos van moderne functionele systemen over naar het architectuurdiscours, waarbij hij het bestaan van een „architecturaal systeem“ verkondigt, dat moet worden toegevoegd aan de al bekende Luhmanniaanse systemen – namelijk het onderwijssysteem, kunst, media, politiek, recht, religie, economie en wetenschap. Maar wat Schumacher wil uitsluiten van architectuur – bijvoorbeeld de politiek of de economie – komt als een boemerang terug. Tijdens het World Architecture Festival in Berlijn in november 2016 sprak hij zich uit voor de afschaffing van sociale woningbouw, de privatisering van openbare ruimtes en de ontwikkeling van 80 procent van Hyde Park – en oogstte wat waarschijnlijk de grootste shitstorm in de architectuurgeschiedenis tot nu toe was. Als gevolg daarvan waren er zelfs protesten van linkse activisten buiten de kantoren van Zaha Hadid Architects. Hoewel sommige posters hun doel zeker voorbijschoten – op een van de posters stond bijvoorbeeld in zwarte, rode en gouden letters: „Arbeit macht Frei – Patrik Schumacher – Architect van het fascisme“ – had zelfs Schumacher zich dat op zijn laatst toen moeten realiseren: Architectuur vormt zeker geen Luhmanniaans functioneel gesloten systeem.

De cirkel van de architectuur van het doorgedraaide neoliberalisme, die begon met de Trump Tower, sluit zich weer op Fifth Avenue, dit keer op nummer 666, waar het zogenaamde Tishman Building staat, een gebouw van 40 verdiepingen dat 60 jaar geleden werd neergezet in de buurt van Rockefeller Center, waar het vastgoedbedrijf Kushner Companies zijn hoofdkantoor heeft. Maar niet voor lang, volgens Jared Kushner, de man van Ivanka Trump, die tot voor kort mede-eigenaar was van het bedrijf en wiens aandelen om politieke redenen moesten worden verkocht aan zijn vader Charles Kushner – althans officieel. Jared Kushner gaf Patrik Schumacher de opdracht om een nieuwe 427 meter hoge, 7,5 miljard dollar kostende supertoren te ontwerpen met een mix van winkels, kantoren, hotelkamers en ultraluxe appartementen. Ondertussen positioneert Schumacher zich steeds duidelijker in de lijn van Trump, bijvoorbeeld door te verbroederen met de ultraconservatieve, rechts-libertaire pro-Trump publicist Thomas E. Woods – en door op Twitter te bevestigen dat hij alleen bekeerd is tot aanhanger van de neoliberale Oostenrijkse school door Woods‘ boek „Meltdown“ (2009). Deze beruchte
publicatie greep de vastgoed- en financiële crisis van 2008/9 aan om niet voor minder, maar voor meer markt te pleiten. Woods‘ teksten worden eigenlijk alleen in het Duits gepubliceerd door de extreemrechtse, libertaire uitgeverij Lichtschlag en haar maandblad „eigentümlich frei“. Het project 666 Fifth Avenue van Kushner en Schumacher liep onlangs op de klippen: talloze investeerders trokken zich terug – met gevolgen die het hele bestaan van Kushner Companies zouden kunnen bedreigen.³⁰ Nu willen ze af van het „duivelse getal“ 666, ook bekend als het „getal van de antichrist“: Het nieuwe gebouw krijgt het onschuldigere adres „660 Fifth Avenue“, dat volledig onverdacht is voor occultisme.

1: Zie Heinrich Geiselberger (red.): De Grote Regressie. Een internationaal debat over de spirituele situatie van deze tijd, Berlijn: Suhrkamp, 2017.

2: Joseph Vogl: Das Gespenst des Kapitals, Zürich: diaphanes, 2010, p. 52.

3: Hyman Minsky: „The Hypothesis of Financial Instability: Capitalist Processes and the Behaviour of the Economy“ (1982), in (ders.): Instability and Capitalism, Zürich: diaphanes, 2011, pp. 21f.

4: Minsky, „The Hypothesis of Financial Instability“ (1982), op. cit. p. 65.

5: Cf. Minsky, „The Financial Instability Hypothesis“ (1982), op. cit. p. 65.

6: Vgl. Karl Heinz Roth: Die globale Krise, Hamburg: VSA, 2009, blz. 327.

7: Joseph Vogl: „Vorbemerkung“, in: Hyman Minsky: Instabilität und Kapitalismus, Zürich: diaphanes, 2011, p. 16f.

8: Vgl. Bart Lootsma: „De paradoxen van het moderne populisme“ (2007), in (hes.): Reality Bytes. Selected Writings 1995-2015, Basel: Birkhäuser, 2016.

9: Naast Ernst Nolte-gerelateerde analyses van het nazi-tijdperk heeft Zitelmann ook boeken gepubliceerd als Reich werden mit Immobilien (2002), Vermögen bilden mit Immobilien (2004) en Reich werden und bleiben: Ihr Wegweiser zur finanziellen Freiheit (2015); hij verkocht zijn bedrijf in 2016.

10: In Duitsland bijvoorbeeld staan de ooit neoliberale en nu steeds rechtsere nationalistische zakenjournalisten André F. Lichtschlag (eigentümlich frei) en Roland Tichy (Tichys Einblick) hier ook voor. De controverses rond het lidmaatschap van AfD-politici als Beatrix von Storch, Alice Weidel en Peter Boehringer van de Friedrich A. von Hayek Society moeten in dit verband ook worden genoemd.

11: Reinhold Martin heeft enkele lezenswaardige gedachten bijgedragen over het onderwerp van de Spiegelglas-toren en neoliberalisme in het volgende essay: „Spiegelglas – Widerspiegelungen“, in: ARCH+ 191/192: Schwellenatlas, maart 2009.

12: Vgl. David Harvey: Kleine Geschichte des Neoliberalismus, Zürich: Rotpunktverlag, 2007 (2005), p. 45.13: Vgl. Donald J. Trump: Trump. De kunst van het succes, München: Heyne, 1988 (1987), p. 71.

14: Cf. Trump, Trump. De kunst van het succes, op. cit. p. 146.

15: Ibid.

16: Cf. Trump, Trump. De kunst van het succes, op. cit. p. 143.

17: Cf. Francis Fukuyama: Het einde van de geschiedenis. Waar staan we?, München: Kindler, 1992.

18: Vgl. Ana Jeinić: „Neoliberalism and the Crisis of the Project… In Architecture and Beyond“, in: Ana Jeinić, Anselm Wagner (eds.): Is there (Anti-)Neoliberal Architecture?, Berlijn: Jovis, 2013, p. 70.

19: In een tv-documentaire op het kanaal C-Span in 1995 wordt Bannon als volgt geciteerd: „Veel wetenschappers die de veranderingen in het aardsysteem bestuderen en de effecten van broeikasgassen bestuderen, denken dat de atmosfeer van de aarde over 100 jaar is wat de atmosfeer van Biosfeer 2 nu is. We hebben buitengewoon veel CO2, we hebben veel lachgas, we hebben veel methaan. En we hebben een lager zuurstofgehalte. Dus de kracht van deze plek is dat wetenschappers die zich echt bezighouden met het bestuderen van veranderingen in het aardsysteem, en die in de buitenwereld of Biosfeer 1 eigenlijk alleen maar met computersimulaties hoeven te werken, hier daadwerkelijk de invloed van verhoogde CO2 en andere broeikasgassen op mensen, planten en dieren kunnen bestuderen en controleren.“ – Geciteerd uit Samantha Cole: „The Strange History of Steve Bannon and the Biosphere 2 Experiment“, in: Motherboard, 15 november 2016 (https://motherboard.vice.com/en_us/article/the-strange-history-of-steve-bannon-and-the-biosphere-2-experiment ( laatst geraadpleegd op 14 februari 2017).

20: Zelfs na zijn vervanging als Trumps hoofdadviseur op 18 augustus 2017 kan worden aangenomen dat ze nauw zullen blijven samenwerken, aangezien Trump sterk afhankelijk is van Breitbart News, waarvoor Bannon nu weer werkt, in het waarschijnlijke geval van een nieuwe presidentskandidatuur.

21: Zie David Harvey: The Condition of Postmodernity, Cambridge, Mass./Oxford: Blackwell, 1990, p. 63.

22: Ibid.

23: Jeinić, Wagner, „Inleiding“, op. cit. p. 7.

24: Jeinić, Wagner, „Inleiding“, op. cit. p. 9.

25: Ibid.

26: Patrik Schumacher: „Parametricism as Style – Parametricist Manifesto“ (2008; http://www.patrikschumacher.com/Texts/Parametricism%20as%20Style.htm; laatst bekeken op 1 september 2017).

27: Douglas Spencer: De architectuur van het neoliberalisme. How Contemporary Architecture Became an Instrument of Control and Compliance, New York: Bloomsbury Academic, 2016, p. 4.

28: Patrik Schumacher, geciteerd uit „Der Anecker. Patrik Schumacher in gesprek met Alexander Russ (2017; https://www.baumeister.de/der-anecker/; laatst bekeken op
1 september 2017).

29: Ibid.

30: David Kocieniewski, Caleb Melby: „Kushners‘ China Deal Flop Was Part of Much Bigger Hunt for Cash“ (2017; https://www.bloomberg.com/graphics/2017-kushners-china-deal-flop-was-part-of-much-bigger-hunt-for-cash/; laatst geraadpleegd op 1 september 2017).