Berlijn-Brandenburg 2070: Winnaars van de ideeënprijsvraag

De meeste ontwerpen in de stedenbouwkundige ideeënwedstrijd Berlijn-Brandenburg 2070 bekijken de regio vanuit het perspectief van Berlijn – en blijven helaas steken in de zogenaamde spekgordel. Het winnende ontwerp van Bernd Albers, Silvia Malcovati en Günther Vogt is echter indrukwekkend vanwege de vooruitziende blik.

Corona en de ervaring dat thuiswerken ook mogelijk is, hebben de oude droom om op het platteland te wonen in Berlijn aangewakkerd. Terwijl de vastgoedprijzen in de zogenaamde „spekgordel“ en daarbuiten in 2019 al tot recordhoogte waren gestegen, heeft het coronavirusjaar 2020 ook de periferie van Brandenburg bereikt. In het district Oder-Spree bijvoorbeeld zijn de grondprijzen in Fürstenwalde en Beeskow onlangs ook gestegen. En dan hebben we het nog niet eens over de Gigafactory van Tesla, waar op een dag 12.000 mensen zullen werken.

Berlijn bloeit, Berlijn straalt. Maar loopt de gezamenlijke planning van de twee deelstaten achter op de trend? Welke planningsuitdagingen en ideeën horen daarbij? En hoe kan de periferie buiten de spekgordel op een logische manier worden geïntegreerd? De Berlijns-Brandenburgse vereniging van architecten en ingenieurs (AIV) heeft zichzelf tot taak gesteld om groot te denken. Ter gelegenheid van de honderdste verjaardag van de oprichting van Groot-Berlijn in 1920 heeft de AIV daarom een stedenbouwkundige ideeënprijsvraag voor Berlijn-Brandenburg uitgeschreven, die een vergelijkbaar groots ontwerp moet opleveren – met andere woorden, een plan voor de hoofdstedelijke regio voor het jaar 2070.

Je kunt hier meer lezen over de huidige ontwikkelingen in de hoofdstad.

Berlijn-Brandenburg 2070: de winnaars

Samen met andere maatschappelijke initiatieven organiseerde de AIV in 2019 de open, tweefasige „International Urban Design Ideas Competition Berlin-Brandenburg 2070“. Volgens de officiële organisatoren was het doel om stedenbouwkundige visies voor de toekomst van de hoofdstedelijke regio te ontwikkelen die het model van de „Settlement Star“ van de gezamenlijke regionale planningsinstantie tot een stedenbouwkundig thema zouden maken. De winnende ontwerpen werden bekendgemaakt op 16 juli 2020.

1e prijs: Samen groeien Landschap(f)tStad

Beeldrechten: Bernd Albers Gesellschaft von Architekten mbH, Vogt Landschaft GmbH, Arup Deutschland GmbH

Beeldrechten: Kopperroth / SMAQ / Alex Wall (Berlijn en Cambridge, VS), Dipl.-Ing. Stefan Tischer, freelance landschapsarchitect, Bureau MMK – Urban Technologies

Beeldrechten: Jordi & Keller Architekten / Pellnitz Architektur und Städtebau (Berlijn), Christina Kautz Landschaftsarchitektur, Ludwig Krause Stadtplaner

Beeldrechten: Thomas Stellmach Planning and Architecture / fabulism GbR (Berlijn), Lysann Schmidt Landschaftsarchitektur, Melissa Gómez (adviseur voor duurzame mobiliteit en stedelijke innovatie), Marcus Andreas (adviseur voor duurzaamheid), Florian Strange (adviseur voor stedenbouw & ontwerpprocessen)

Copyright: Pedro Pitarch (Madrid)

De ontwerpen werden tot de sluiting getoond als onderdeel van de tentoonstelling „Unfinished Metropolis“ in het Kronprinzenpalais. Te oordelen naar sommige van de meer dan 50 ingediende werken is Brandenburg echter vaak onderbelicht wat betreft oppervlakte. Het ontwerp „Landscape of Water“ van het Praagse bureau gogolák + grasse richt zich bijvoorbeeld alleen op Berlijn en zijn directe omgeving bij de selectie van de drie vereiste specialisatiegebieden. Hellersdorf-Hönow, Köpenick en Jungfernheide worden daarom nader geanalyseerd. Het uitgangspunt van het bureau had gemakkelijk de Mark kunnen zijn. In de begeleidende tekst staat: „De topografie van het gebied rond Berlijn wordt gekenmerkt door gletsjerdrift en rivierlopen.“ De hoofdstedelijke regio tussen de rivieren Elbe en Oder met „Spreeathen“ in het midden, plus de kwesties van klimaatverandering, droogte en waterbeheer: dat had iets kunnen zijn. Maar dat was niet de bedoeling, want de fixatie op Berlijn staat in het ontwerp gegrift. Gevolg: puur Berlijn, Brandenburg buiten beschouwing gelaten.

De horizon van de prijsvraaginzending „De verdere ontwikkeling van de regio in een Europese context“ is iets breder. Het richt zich echter alleen op de snelwegas A2 die van west naar oost loopt, de zuidelijke ringweg A10 in Berlijn en de snelweg A12. Het is de snelwegroute naar Moskou die ten zuiden van Berlijn loopt – waar het RTDA-kantoor, waarvan dit het ontwerp is, vandaan komt. Ook hier reiken de vereiste planningsconsolidatiegebieden niet verder dan Berlijn en zijn directe omgeving. In Potsdam gaat het om de herontwikkeling van het Oostelijk Centrum, in Berlijn om de ontwikkeling van de energiecentrale Klingenberg tot een gemengde woonwijk en het onderzoek naar een gebied bij de nieuwe luchthaven BER. De rest van Brandenburg blijft een blanco vlek in termen van planning.

Jordi & Keller met Christina Kautz

Het ontwerp „Sternarchipel Berlin-Brandenburg“ van Jordi & Keller Architekten/Pellnitz Architektur und Städtebau in samenwerking met Christina Kautz Landschaftsarchitektur en de transport- en stedenbouwkundige Ludwig Krause werkt op een heel andere manier. Het werd door de jury bekroond met de derde plaats en onderzoekt niet alleen het potentieel van Brandenburg an der Havel, toch een tweederangsstad, maar gaat ook een stap verder met de nederzettingsster – de verstedelijkingsstructuur van het grotere Berlijnse gebied langs de spoorwegradialen die werd gecreëerd voordat Groot-Berlijn in 1920 werd opgericht en die vandaag de dag nog steeds kenmerkend is voor de groene ruimten van de regio.

Vaarwel groen?

Omdat de ruimtes tussen de stervormige vingers die naar het omringende platteland wijzen geen zwevende huid hebben gekregen; ze zijn grotendeels vrij gebleven van nieuwe ontwikkeling. De groene wiggen ertussen maken dus ook deel uit van de nederzettingsster. Helaas gooit het ontwerp het kind met het badwater weg op Berlijns grondgebied, waar het vooral gaat om de kritische reconstructie en dus de ontwikkeling van die open ruimten in het centrum die het socialistische modernisme in de eengemaakte stad heeft achtergelaten. Groen buiten, maar in de stad kan het.

Berlijn vs. stedelijke wildgroei

Het ontwikkelingsplan van de staat (LEP) voor de hoofdstedelijke regio dat is overeengekomen door de deelstaatregeringen van Berlijn en Brandenburg was verplicht voor deelname van alle 56 inzendingen. Hierin staat dat de groei in het omliggende gebied, maar ook daarbuiten, tot 2070 geconcentreerd moet worden langs de nederzettingssterren. De CDU van Brandenburg, die tijdens de verkiezingscampagne van 2019 tegen het LEP vocht, steunt het nu als onderdeel van de Keniaanse coalitie met de SPD en de Groenen. Het is dus de politieke consensus van zowel de Berlijnse senaat als de deelstaatregering in Potsdam dat er zelfs in een fase van aanhoudende groei in de hoofdstedelijke regio geen stedelijke wildgroei mag plaatsvinden.

Naar de 2e prijs van Berlijn-Brandenburg 2070

Beeldrechten: Kopperroth / SMAQ / Alex Wall (Berlijn en Cambridge, VS), Dipl.-Ing. Stefan Tischer, freelance landschapsarchitect, Office MMK – Urban Technologies

Het als tweede geplaatste ontwerp voldoet aan deze eis voor de prijsvraag Berlin Brandenburg 2070. Het is afkomstig van het bureau Kopperroth/Smaq/Alex Wall en plaatst het concept van het stadslandschap in het middelpunt van zijn overwegingen. Voor de auteurs ligt de oplossing voor toekomstige problemen niet in de verstedelijking van het omliggende gebied, maar in het basisidee „dat een duurzame metropool alleen kan worden ontwikkeld vanuit het landschap“. Aan de hand van het voorbeeld van de nederzettingsas Pankow-Buch-Bernau-Barnim schetsen ze een intellectueel spannend en speels model van kleinschalige verkaveling van het landschap. Stedelijk en landelijk gebruik bestaan al snel naast elkaar en vormen een nieuw weefsel op de overgang van Berlijn naar zijn omgeving en vice versa.

Beeldrechten: Bernd Albers Gesellschaft von Architekten mbH, Vogt Landschaft GmbH, Arup Deutschland GmbH

Maar terwijl het ontwerp op de tweede plaats het potentieel mist om in de echte planning te worden gerealiseerd, zoekt het ontwerp op nummer één van Bernd Albers, Silvia Malcovati en Günther Vogt niet zozeer het experiment op, maar vertrouwt het op het beproefde. Dit omvat bijvoorbeeld het consolidatiegebied Tempelhof-Südkreuz met een perimeterblokontwikkeling langs de stadssnelweg en, hoewel dit waarschijnlijk controverse zal veroorzaken, aan de rand van het voormalige vliegveld Tempelhof. Een tweede verdichtingslocatie is Bernau bij Berlijn. Hier richten Albers, Malcovati en Vogt zich ook op de re-urbanisatie van voormalige spoorweggebieden. Ten noorden en zuiden van de spoorlijn is een dichtbebouwde blokstructuur gepland, vergelijkbaar met de stationsarcades van Potsdam. Naar het noordoosten toe moeten er ook U-vormige gebouwen komen die zich openen naar het Pankepark aan de andere kant van de spoorlijn.

Het belangrijkste element van het ontwerp is echter de planning voor Schwedt. In tegenstelling tot bijvoorbeeld Eberswalde, Brandenburg an der Havel, Fürstenwalde of Luckenwalde behoort de stad aan de Oder niet tot de tweederangssteden die het ontwikkelingsplan van de deelstaat een nieuwe impuls moet geven, maar maakt ze deel uit van het buitenste interdependentiegebied, zoals het vroeger in het vakjargon van de planners werd genoemd, om niet perifeer te hoeven zeggen. Schwedt, waar de Pommerse Medische Academie Szczecin (PAM) in de Uckermarckkliniek een academisch ziekenhuis runt, maakt echter ook deel uit van de ontwikkelingsas tussen Berlijn en het belangrijkste centrum van het Poolse woiwodschap West-Pommeren. De keuze om een van de specialisatiegebieden aan Schwedt te wijden is daarom een indicatie van de vooruitziendheid van het winnende ontwerp van Albers, Malcovati en Vogt.

Een nieuw hoofdstuk voor de infrastructuur

Het wordt echter ronduit visionair wanneer de drie planners een nieuw hoofdstuk in de geschiedenis van de infrastructuur in de hoofdstedelijke regio voorstellen. Naast de S-Bahn ring en de spoorring rond Berlijn zou er ook een nieuwe, derde spoorring moeten komen. Deze zou ten eerste Oranienburg, Bernau, Erkner, Königs Wusterhausen, Zossen en Trebbin met elkaar verbinden en ten tweede deze steden een impuls geven als knooppunten in het netwerk.

Een 3e ring voor Berlijn

„De 3e ringweg zal de mobiliteit in het gebied rond Berlijn aanzienlijk vergroten en de steden minder afhankelijk maken van Berlijn,“ schrijven de auteurs van het winnende ontwerp. Het is de bedoeling om ruimte te creëren voor een miljoen mensen zonder de focus op het wooncentrum te verzwakken. Oh ja, de derde spoorring moet ook duurzaam worden gebouwd: „Om het cultuurlandschap, de landbouw en de natuur te beschermen, zal de derde ring worden ontworpen als een verhoogde spoorlijn. Dit vereenvoudigt ook de kruisingen met wegen, snelwegen en rivieren. Lichtgewicht constructietechnologie bevordert een harmonieuze relatie met natuur en landbouw. Het verhoogde uitzicht vanuit de trein geeft reizigers een landschappelijke ervaring en de stations in de steden worden aantrekkelijke plekken.“

Gewapend voor de Corona stadsvlucht

Dat laatste lijkt misschien een mooi plaatje, maar in zijn geheel is het ontwerp van Albers, Malcovati en Vogt terecht tot winnaar gekozen. En het is het enige dat, ten eerste, Brandenburg niet ontwikkelt vanuit Berlijn en, ten tweede, beide subregio’s van de hoofdstedelijke regio op gelijke voet beschouwt. Met hem zou de regio dus goed uitgerust zijn voor de stadsvlucht met het coronavirus en de aanjagers van de suburbanisatie die nog komen gaan. De toekomst kan dus komen.

Geïnteresseerd in meer onderwerpen uit de hoofdstad? Hier vind je een overzichtsartikel over de Berlijnse huurstop.