Beheer van werelderfgoed en succesfactoren

Het managementplan voor de historische oude stad van Wenen zou in de herfst eindelijk beschikbaar moeten zijn. RESTAURO over werelderfgoedbeheer en succesfactoren

Het beheerplan voor het UNESCO werelderfgoed „Historisch centrum van Wenen“ begint vorm te krijgen. Zij het 15 jaar te laat. De beslissing om toch een managementplan op te stellen werd voorafgegaan door jarenlang getouwtrek over de bouw van een kantoren- en wooncomplex ter vervanging van het Intercontinental Hotel, een gebouw uit 1964. Het „Canaletto-aanzicht“ van het historische centrum van Wenen met zijn typische silhouet gedomineerd door de Stephansdom is een terugkerend referentiepunt. Hoewel het niet meer zo vrij, ongestoord en harmonieus is als de veduta „Wenen, gezien vanaf de Belvedere“ van Bernardo Bellotto, bekend als Canaletto (1722-1780) – niet te verwarren met zijn oom Antonio Canal – uit 1760, is het nog steeds het eeuwige middelpunt van de discussie over nieuwe gebouwen en vooral hoogbouw die het uitzicht en daarmee de Outstanding Universal Value van het historische centrum van Wenen zouden kunnen verstoren. Tot zover de bekende geschiedenis. De vraag waarom Wenen zo lang heeft gewacht met het beheerplan is iets minder duidelijk. Toen Wenen in 2001 op de Werelderfgoedlijst van UNESCO werd geplaatst, was een managementplan nog niet verplicht gesteld door de VN-organisatie, maar het werd de Weners niettemin als een opdracht van Parijs meegegeven en het zou de stad toen waarschijnlijk al hebben geholpen om de ontwikkeling van haar Werelderfgoed op een meer georganiseerde manier te sturen. Toen Wenen zijn aanvraag voor Werelderfgoed indiende, werd de authenticiteit van het stadscentrum als argument naar voren geschoven. Maar na verloop van tijd verrezen er steeds meer hoogbouw in of aan de rand van de bufferzone van het werelderfgoed. Het was precies deze langdurige ontwikkeling die haar spreekwoordelijke hoogtepunt bereikte met de plannen van investeerder Michael Tojner, het hoogbouwproject Heumarkt in de kernzone, die de kameel de rug brak en Wenen in 2017 op de rode lijst van UNESCO plaatste.

Het beheerplan voor Wenen wordt in de herfst van 2021 gepresenteerd. Wat is in het algemeen goed beheer van werelderfgoed? Ruth Pröckl, UNESCO-coördinator voor het werelderfgoed bij het Oostenrijkse ministerie van Cultuur, benadrukt de bereidheid van de lokale autoriteiten om het plan uit te voeren. „Aangezien de meeste regelingen die relevant zijn voor het werelderfgoed zich op gemeentelijk niveau bevinden, hangt het kortom af van de bereidheid en het begrip van de lokale besturen of de burgemeesters zelf. In slechts een paar landen zijn er uitvoeringswetten voor de Werelderfgoedconventie,“ zegt Pröckl, „de meeste landen beheren het werelderfgoed op basis van bestaande wetten. Dit is ook het geval in Oostenrijk. Met uitzondering van de wet op de milieueffectrapportage, een federale wet, wordt het werelderfgoed nog in geen enkele materiële wet genoemd.
Peter Strasser is ook van mening dat een succesvolle implementatie afhangt van de correcte toepassing van de bestaande regelgeving. Strasser, een jurist die ook voor UNESCO in Parijs heeft gewerkt, heeft veel ervaring opgedaan in de operationele omgang met het werelderfgoed door overheden als consultant en wetenschapper in het kader van Heritage Impact Assessments.

Salzburg als rolmodel

Salzburg heeft een goede reputatie opgebouwd in de omgang met zijn werelderfgoed. Het historische centrum werd in 1996/97 aan de lijst toegevoegd. Strasser: „Ik beschouw het beschermingssysteem van Salzburg als zeer succesvol. Aan de ene kant bestaat het al tientallen jaren, aanvankelijk zonder dat er sprake was van een werelderfgoedcontext, waardoor waardevolle ervaring kon worden opgedaan en tegelijkertijd het idee van bescherming steeds verder kon worden ontwikkeld en ondertussen door het publiek werd geaccepteerd. Aan de andere kant maakt de homogeniteit van de beschermingszones een op maat gemaakte juridische oplossing mogelijk die is afgestemd op de omstandigheden van de oude stad.“
Alexander Würfl, hoofd van het Salzburgse bouwrechtkantoor en verantwoordelijk voor het werelderfgoed, wijst met betrekking tot het succes ook op de lange traditie van het beschermingssysteem: „Kenmerkend voor Salzburg is het staatsrechtelijke beschermingssysteem van de Salzburgse wet op het behoud van de oude binnenstad uit 1980 en de twee bijbehorende verordeningen, die al meer dan 50 jaar van kracht zijn. Hiermee zijn wettelijke regels gecreëerd voor het behoud van het ensemble van het historische centrum van Salzburg, inclusief de omliggende gebieden in Wilhelminische stijl. De commissie van deskundigen voor het behoud van de historische binnenstad, waarbij ook het Federale Monumentenbureau betrokken is, is verantwoordelijk voor de technische beoordeling.“ Deze traditie en de samenwerking van alle spelers, waaronder ICOMOS, is doorslaggevend voor het succes waarop het beheerplan voor het werelderfgoed kon voortbouwen. Het Werelderfgoedsysteem is politiek onomstreden en is zelfs verankerd in de gemeentelijke wetgeving, zegt Würfl.

Een interview met Werelderfgoedmanager Alexandra Lotz kunt u hier lezen. De werelderfgoedspecialiste heeft een master in Werelderfgoedstudies (WHS) in Cottbus en doet verslag van de internationale opleiding en de carrièremogelijkheden die deze biedt.